Akut peritonit, peritonun (karın boşluğunu kaplayan zar) iltihaplanması ile karakterize, yaşamı tehdit eden bir tablodur. Karın içi enfeksiyon, perforasyon, iskemi ya da kimyasal irritasyon zemininde gelişebilir. Sepsis, çoklu organ yetmezliği ve mortaliteye yol açabilir. Erken tanı, antibiyotik tedavisi ve gerektiğinde acil cerrahi prognozu belirler.
Peritonit, primer (spontan), sekonder (içi boş organ perforasyonu, iskemi, abse) ve tersiyer (tedavi sonrası süregen) formlarda görülebilir. Multidisipliner yaklaşım esastır.
Akut Peritonit Nedir?
Periton iç organları kaplayan ve karın duvarını döşeyen seröz bir zardır. Akut peritonitte bu zarın iltihaplanması sıvı birikimi, yapışıklıklar ve enfeksiyona yol açar. Klinik formlar:
- Primer (spontan) peritonit: Karın içi belirgin bir kaynak olmadan gelişir (siroz hastalarında SBP).
- Sekonder peritonit: İçi boş organ perforasyonu, iskemi, abse, dış travma kaynaklı.
- Tersiyer peritonit: Tedavi sonrası süregen ya da nüks eden enfeksiyon.
- Kimyasal peritonit: Safra, idrar, mide içeriği sızıntısı.
- Tüberküloz peritoniti: Kronik form.
Akut Peritonit Belirtileri
Klinik tablo:
- Şiddetli, sürekli karın ağrısı
- Yaygın hassasiyet, defans, rebound (peritoneal irritasyon belirtileri)
- Karın sertliği (tahta gibi karın)
- Ateş ve titreme
- Bulantı, kusma
- İştahsızlık
- Karın distansiyonu
- Bağırsak seslerinin azalması ya da kaybolması (ileus)
- Halsizlik
- Çarpıntı, taşikardi
- Hipotansiyon
- Soğuk, soluk, terli cilt
- Bilinç değişikliği (ileri olgularda)
- Sepsis ve septik şok bulguları
- İdrar miktarında azalma
- Solunum güçlüğü (diyafragma irritasyonu)
Akut Peritonit Nedenleri
Sekonder peritonit nedenleri:
- Apandisit perforasyonu
- Peptik ülser perforasyonu
- Divertikülit perforasyonu
- Kolon ya da rektum perforasyonu (kanser, iskemi)
- İnce barsak perforasyonu (Crohn, iskemi, travma)
- Safra kesesi perforasyonu
- Pelvik inflamatuvar hastalık
- Postoperatif kaçak
- Travma sonrası perforasyon
- İskemik enterit
- Tübo-ovaryan abse
- Yabancı cisim perforasyonu
Primer (spontan) peritonit nedenleri:
- Karaciğer sirozu (spontan bakteriyel peritonit)
- Nefrotik sendrom
- İmmün yetmezlik
- Periton diyalizi ilişkili peritonit
Kimyasal peritonit nedenleri:
- Safra sızıntısı
- Mide içeriği sızıntısı
- Mekonyum
- İdrar (mesane perforasyonu)
- Mineral yağ ve diğer maddeler
Tüberküloz peritoniti
Etken mikroorganizmalar: E. coli, Klebsiella, Bacteroides, Streptokoklar, Enterokoklar, anaeroblar, Pseudomonas.
Risk Faktörleri
- Karaciğer sirozu ve asit
- Periton diyalizi
- İmmün yetmezlik
- Diyabet
- İleri yaş
- Önceki karın cerrahisi
- Yetersiz beslenme
- Önceki peritonit öyküsü
- İltihaplı barsak hastalığı
- Yetersiz hijyen
- Antikoagülan tedavi
- Kronik hastalıklar
- İlaçlar (NSAİİ, steroid, kemoterapi)
Akut Peritonit Tanısı
- Anamnez: Ağrı başlangıcı, eşlik eden belirtiler, eşlik eden hastalıklar, periton diyalizi, son cerrahi.
- Fizik muayene: Vital bulgular, karın muayenesi (defans, rebound, hassasiyet, bağırsak sesi), rektal/pelvik muayene.
- Laboratuvar: Tam kan, CRP, prokalsitonin, biyokimya, koagülasyon, karaciğer-böbrek fonksiyonları, kan kültürü, laktat.
- Görüntüleme:
- Karın grafisi (serbest hava).
- Ultrasonografi.
- BT (etyoloji tanısı için altın standart).
- MR (gebe ve seçilmiş olgular).
- Asit sıvısı analizi: Siroz hastalarında parasentez; nötrofil ≥250/mm³ SBP tanısı.
- Diyaliz sıvısı analizi: Periton diyalizi olgularında.
- EKG ve sürekli monitörizasyon.
- Ayırıcı tanı: Akut pankreatit, karın içi abse, mezenter iskemisi, pulmoner emboli, miyokart enfarktüsü.
Akut Peritonit Tedavisi
Tedavi multidisipliner yaklaşım ve acildir.
Acil destek tedavi:
- ABCDE protokolü.
- Oksijen ve solunum desteği.
- Damar yolu açma.
- Sıvı resüsitasyonu.
- Vital bulgu izlemi.
- Ağrı yönetimi.
- Antiemetik tedavi.
- Nazogastrik dekompresyon.
- Aç bırakma.
- Tromboz profilaksisi.
- Stres ülseri profilaksisi.
- Beslenme desteği (parenteral).
Antibiyotik tedavisi:
- Empirik geniş spektrumlu antibiyotik (piperasilin-tazobaktam, sefalosporin + metronidazol, karbapenem).
- Etkene göre tedavi daraltılır.
- Süre etyoloji ve klinik yanıta göre.
- Spontan bakteriyel peritonit için seftriakson birinci basamak.
- Periton diyalizi ilişkili peritonitte intraperitoneal antibiyotik.
- Anti-MRSA, antifungal seçilmiş olgularda.
Cerrahi tedavi:
- Sekonder peritonitte temel tedavi.
- Acil laparotomi ya da laparoskopi.
- Kaynak kontrolü (perforasyon onarımı, rezeksiyon).
- Karın içi yıkama ve drenaj.
- Damage control cerrahi (ileri sepsis ve instabilite varlığında).
- Anastomoz ya da stoma kararı.
Yoğun bakım yönetimi:
- Hemodinamik destek (vazopressör).
- Solunum desteği.
- Sıvı, elektrolit, glikoz yönetimi.
- Renal replasman tedavisi.
- Enfeksiyon kontrolü.
- Beslenme desteği.
- Aile odaklı bakım.
Eşlik eden hastalıkların yönetimi:
- Siroz ve karaciğer hastalığı.
- Diyabet.
- İmmün yetmezlik.
- Kanser tedavisi.
- Periton diyalizi yönetimi.
İzlem: Klinik düzelme, ateş, lökositoz, abse oluşumu, eşlik eden hastalıkların yönetimi.
Akut Peritonit Komplikasyonları
- Sepsis ve septik şok
- Çoklu organ yetmezliği
- ARDS
- Akut böbrek hasarı
- Karın içi abse
- Anastomoz kaçağı
- Cerrahi yara enfeksiyonu
- Karın duvarı fıstığı
- Yapışıklıklar ve barsak tıkanıklığı
- Tersiyer peritonit
- Tromboembolik komplikasyon
- Beslenme bozuklukları
- Uzun süreli yatış
- İş gücü ve yaşam kalitesinde azalma
- Mortalite
Korunma
- Etyolojik hastalıkların etkin tedavisi.
- Spontan bakteriyel peritonit profilaksisi (yüksek riskli siroz hastalarında).
- Periton diyalizinde aseptik teknik.
- Apandisit ve kolesistitin erken tanı ve tedavisi.
- Divertikülit ve iltihaplı barsak hastalığının yönetimi.
- NSAİİ ve steroid kullanımında dikkat (ülser perforasyonu).
- Travma ve cerrahi sonrası izlem.
- Diyabet ve hipertansiyon kontrolü.
- Beslenme desteği.
- Aşılama.
- Hijyen kurallarına uyum.
- Düzenli sağlık kontrolleri.
- Erken belirtilerde değerlendirme.
- Hasta ve aile eğitimi.
Sık Sorulan Sorular
Peritonit ne kadar ciddi? Yaşamı tehdit eden bir tablodur. Erken tanı ve müdahale yaşamsal önem taşır.
Cerrahi her hastaya gerekli mi? Sekonder peritonitte temel tedavidir. Spontan bakteriyel peritonitte genellikle medikal tedavi yeterlidir.
Periton diyalizi peritoniti farklı mıdır? İntraperitoneal antibiyotik ve diyaliz kateterinin yönetimi belirleyicidir.
Antibiyotik ne kadar süre kullanılır? Etyolojiye göre değişir; sekonder peritonitte 5-7 gün, komplike olgularda daha uzun.
Tekrarlama olur mu? Risk faktörleri devam ettiğinde olabilir. Profilaktik tedavi seçilmiş olgularda önerilir.
Beslenme nasıl olmalı? Akut dönemde aç bırakma ve parenteral beslenme; klinik düzelmeyle kademeli oral geçiş.
Kimyasal peritonit nedir? Safra, idrar, mide içeriği gibi sıvıların periton boşluğuna sızması sonucu gelişen iltihaptır.
Hangi durumda acile başvurmalıyım? Şiddetli karın ağrısı, ateş, kusma, karın sertliği, bilinç değişikliği, hipotansiyon durumunda bekletmeden başvurun.