Akut Koroner Sendrom

Akut koroner sendrom, kalbi besleyen damarlardaki kan akışının ani biçimde azalması ya da tamamen kesilmesi sonucunda ortaya çıkan ciddi bir tablodur. Bu durum, kalp kasının ihtiyaç duyduğu oksijeni alamaması nedeniyle dokuda hasarın başlamasına yol açar. Halk arasında çoğunlukla kalp krizi olarak bilinen rahatsızlığın geniş bir şemsiyesidir ve içinde kararsız anjina (göğüs ağrısı atağı), ST yükselmesiz miyokart enfarktüsü ve ST yükselmeli miyokart enfarktüsü gibi farklı tabloları barındırır. Hepsinin ortak özelliği, koroner damarlardaki tıkanıklığın aniden kötüleşmesi ve hayati tehlike oluşturabilmesidir.

Bu tablonun en sinsi yanı, belirtilerin bazen oldukça hafif başlamasıdır. Kimi hasta yalnızca göğüste bir baskı hissi tarifler, kimisi de soğuk terleme ile birlikte midesinde rahatsızlık yaşar ve durumu sindirim sorunu sanır. Oysa geçen her dakika kalp kasında geri dönüşü olmayan hasara neden olabilir. Bu nedenle hem genel halkın hem de risk taşıyan bireylerin akut koroner sendromun belirtilerini, nedenlerini ve ne zaman acil servise başvurmaları gerektiğini bilmesi önemlidir. Aşağıdaki bölümlerde bu tabloyu farklı yönleriyle ele alan kapsamlı bir bilgi sunulmaktadır.

Kimlerde Görülür?

Akut koroner sendrom her yaş grubunda ortaya çıkabilen bir durum olmakla birlikte özellikle orta ve ileri yaşlarda görülme sıklığı belirgin biçimde artar. Erkeklerde 45 yaş, kadınlarda ise menopoz sonrası dönemle birlikte 55 yaş üzerinde risk yükselmeye başlar. Kadınlarda menopozdan önce östrojen hormonunun koruyucu etkisi nedeniyle koroner olaylar daha seyrek gözlenirken, bu dönemin ardından risk hızla erkeklerle benzer düzeylere ulaşır. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı öyküsü bulunan kişiler ise genetik yatkınlık nedeniyle daha genç yaşlarda bile bu tabloyla karşılaşabilir.

Yüksek tansiyon, diyabet (şeker hastalığı) ve yüksek kolesterol gibi kronik rahatsızlıkları olan bireyler en yüksek risk grubunda yer alır. Bu hastalıklar damar duvarında yıllar içinde plak birikimine yol açarak koroner damarların daralmasını hızlandırır. Sigara kullanımı bu süreci ciddi biçimde tetikleyen bağımsız bir etmendir. Günde tek tek içilen sigaralar bile kan damarlarının iç yüzeyini zedeleyerek pıhtı oluşumuna zemin hazırlar. Hareketsiz bir yaşam süren, ofis ortamında uzun saatler oturarak çalışan ve düzenli fiziksel aktivite yapmayan kişilerde risk daha yüksektir.

Obezite (aşırı kilo), metabolik sendrom ve kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerde de akut koroner sendrom oranı belirgin biçimde artmaktadır. Stresli bir yaşam, düzensiz uyku düzeni ve işyerinde sürekli yüksek tempolu çalışma da kalp hastalıkları için zemin hazırlayan etmenler arasında sayılır. Son yıllarda yapılan araştırmalar, uyku apnesi (uykuda solunum durması) yaşayan hastalarda da bu tablonun daha sık karşılaşıldığını ortaya koymuştur. Kronik iltihabi hastalıkları olan bireyler, romatolojik tablolar taşıyanlar ve uzun süreli kemoterapi geçmişi bulunanlar da takip altında olması gereken gruptadır.

• 45 yaş üstü erkekler ve 55 yaş üstü kadınlar
• Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı öyküsü bulunanlar
• Yüksek tansiyon, diyabet ve yüksek kolesterol hastaları
• Sigara içen ya da yakın zamana kadar içmiş olan bireyler
• Aşırı kilolu ve hareketsiz yaşam süren kişiler
• Kronik böbrek hastalığı veya uyku apnesi bulunanlar

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Akut koroner sendromun en bilinen belirtisi göğüs ağrısıdır. Bu ağrı çoğunlukla göğsün ortasında ya da sol tarafında bir baskı, sıkışma veya ezilme hissi şeklinde tarif edilir. Hastalar zaman zaman göğüslerine ağır bir taş konulmuş gibi hissettiklerini söyler. Ağrı genellikle 15-20 dakikadan uzun sürer, dinlenmekle geçmez ve bazen sol kola, çeneye, sırta ya da üst karın bölgesine yayılır. Bu yayılım özellikli bir bulgudur ve doktorlar için yönlendirici bir ipucu sağlar. Bazı hastalarda ağrı dalgalar halinde gelir, bir azalır bir artar.

Göğüs ağrısına eşlik eden bulgular arasında nefes darlığı, soğuk terleme, mide bulantısı ve kusma sayılabilir. Hasta kendini ani bir halsizlik içinde bulabilir, yüzünde solukluk gelişebilir ve baş dönmesi yaşayabilir. Özellikle yaşlı bireylerde, diyabetli hastalarda ve kadınlarda klasik göğüs ağrısı yerine farklı belirtiler ön planda olabilir. Bu kişiler yalnızca aşırı yorgunluk, hazımsızlık ya da nedeni belirsiz bir huzursuzluk tarif edebilirler. Atipik belirtiler tabloyu daha sinsi kılar ve tanıyı geciktirebilir.

Bazı hastalarda çarpıntı, düzensiz nabız atışları ve bayılma hissi gözlemlenebilir. Kalp ritminin bozulması ciddi bir uyarı işaretidir ve hızlı müdahale gerektirir. Ağrı süresi, niteliği ve eşlik eden bulgular tablonun ciddiyeti hakkında önemli ipuçları sunar. Egzersiz sırasında ortaya çıkıp dinlenmeyle gerileyen göğüs ağrıları kararsız anjina lehine değerlendirilirken; istirahatte gelişen, uzun süren ve dinlenmeyle geçmeyen ağrılar miyokart enfarktüsünü düşündürür. Her iki tablo da acil değerlendirme gerektirir.

• Göğüste sıkışma, baskı veya ezilme hissi
• Sol kola, çeneye veya sırta yayılan ağrı
• Nefes darlığı ve soğuk terleme
• Mide bulantısı, kusma veya hazımsızlık hissi
• Ani halsizlik, baş dönmesi ve solukluk
• Çarpıntı, düzensiz nabız ve bayılma hissi

Nedenleri Nelerdir?

Akut koroner sendromun temel nedeni, kalbi besleyen koroner damarların duvarlarında yıllar içinde oluşan ateroskleroz (damar sertliği) plaklarının aniden çatlaması ya da yırtılmasıdır. Bu plak, kolesterol, kalsiyum ve iltihabi hücrelerden oluşan bir birikimdir ve damarın iç tabakasında yavaş yavaş büyür. Plak yapısının zayıf olduğu bir noktada yüzeyin ayrılması, hemen üzerinde bir pıhtı oluşumunu tetikler. Bu pıhtı damarı kısmen ya da tamamen tıkayarak kalp kasının kanlanmasını engeller. Süreç dakikalar içinde geliştiği için belirtiler de aniden ortaya çıkar.

Ateroskleroz uzun yıllar sessiz biçimde ilerleyen bir süreçtir. Yüksek tansiyon damar duvarına sürekli baskı yaparak iç tabakasını yıpratır. Yüksek kolesterol özellikle düşük yoğunluklu lipoprotein (LDL) düzeyleri damar duvarında plak birikimini hızlandırır. Diyabet kan damarlarının yapısını bozarak hem büyük hem de küçük damarlarda hasara yol açar. Sigara dumanındaki kimyasal maddeler damar iç yüzeyini doğrudan tahriş eder ve pıhtılaşma eğilimini artırır. Bütün bu etmenler bir araya geldiğinde plak oluşum hızı belirgin biçimde artar.

Bazı durumlarda akut koroner sendrom daha az bilinen mekanizmalarla da ortaya çıkabilir. Koroner damarın spazm yapması, yani aniden kasılarak daralması bu nedenlerden biridir. Bu duruma daha çok sigara içenlerde, uyuşturucu madde kullananlarda ve aşırı stres altındaki bireylerde rastlanır. Damar duvarının kendiliğinden ayrılması anlamına gelen koroner diseksiyon ise nadir görülen ancak ciddi bir nedendir ve özellikle genç kadınlarda gebelik sonrası dönemde karşımıza çıkabilir. Şiddetli kansızlık, kontrolsüz yüksek tansiyon krizleri ve aşırı fiziksel zorlanma da kalbin oksijen ihtiyacını karşılayamadığı tablolara yol açarak sendromu tetikleyebilir.

Tanı Nasıl Konulur?

Akut koroner sendrom tanısı, hastanın şikayetlerinin dinlenmesi, fizik muayene ve hızlı bir şekilde yapılan tetkiklerle konulur. Acil servise göğüs ağrısıyla başvuran her hastada öncelikle ayrıntılı bir öykü alınır. Ağrının nerede başladığı, ne kadar sürdüğü, hangi durumlarda arttığı, dinlenmeyle değişip değişmediği ve eşlik eden belirtiler ayrıntılı biçimde sorgulanır. Hastanın geçmişteki hastalıkları, kullandığı ilaçlar, aile öyküsü ve sigara, alkol kullanımı da değerlendirme açısından önem taşır. Bu bilgiler tablonun olası nedenleri konusunda hekime yön gösterir.

İlk basamak tetkik olarak elektrokardiyografi (EKG, kalbin elektriksel kaydı) yapılır. Bu tetkik 10 dakika içinde tamamlanır ve kalp kasında oksijensizlik bulgularını ya da hasarlı bölgeleri ortaya koyabilir. EKG'de görülen değişikliklere göre hasta farklı tablolara ayrılır ve tedavi planı bu doğrultuda şekillenir. Eş zamanlı olarak kan tetkikleri istenir. Troponin adı verilen ve kalp kasındaki hasarla salınan bir belirteç, akut koroner sendrom tanısında belirleyici unsurdur. Troponin düzeyinin yüksek bulunması ya da takipte yükselmesi miyokart enfarktüsü tanısını destekler.

Klinik tablonun ciddiyetine göre ek görüntüleme yöntemlerine başvurulur. Ekokardiyografi (kalbin ultrason ile incelenmesi) kalp kasının çalışma biçimini ve hasarlı bölgeleri değerlendirmek amacıyla sıklıkla kullanılır. Koroner anjiyografi ise tanı ve tedavi açısından temel araçlardan biridir. Bu işlemde kasık ya da koldan ince bir kateter ile koroner damarlara ulaşılır, kontrast madde verilerek damarların görüntülenmesi sağlanır. Tıkanıklığın yeri ve derecesi belirlendikten sonra aynı seansta balon ve stent uygulamasıyla damar açılabilir. Bazı durumlarda tomografi koroner anjiyografi gibi girişimsel olmayan yöntemler de kullanılabilir.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Akut koroner sendrom hızlı müdahale edilmediğinde ciddi sonuçlara yol açabilen bir tablodur. En sık karşılaşılan komplikasyonlardan biri kalp ritim bozukluklarıdır. Kalp kasında oksijensiz kalan bölgeler elektriksel sinyalleri düzgün ileteçemediği için ventriküler taşikardi ya da ventriküler fibrilasyon gibi tehlikeli ritimler gelişebilir. Bu ritimler kalbin etkili biçimde kan pompalamasını engelleyerek ani ölüme yol açabilir. İlk birkaç saatte bu nedenle yakın monitör takibi büyük önem taşır ve hasta yoğun bakım koşullarında izlenir.

Kalp yetersizliği bir diğer önemli sonuçtur. Kasın geniş bir bölümünün hasar gördüğü durumlarda kalbin pompa işlevi belirgin biçimde azalır. Hasta nefes darlığı, bacaklarda şişme ve halsizlikten yakınmaya başlar. Akciğerlerde sıvı birikmesi ciddi bir tablodur ve hızlı müdahale gerektirir. Bunun yanında kalp kasında gelişen hasar bölgesi yıllar içinde anevrizma adı verilen bir incelme alanına dönüşebilir. Bu bölgeden kaynaklanan pıhtılar sistemik dolaşıma yayılarak inme ya da başka organlarda damar tıkanıklığına neden olabilir.

Daha az sıklıkla görülen ancak hayati önem taşıyan komplikasyonlardan biri kalp kası yırtılmasıdır. Geniş enfarktüs geçiren ve geç dönemde başvuran hastalarda kasta zayıflayan bölge yırtılarak kalp zarı içinde kanamaya yol açabilir. Bu durum kardiyojenik şok adı verilen ve kalbin yeterli kanı pompalayamadığı acil bir tablo oluşturur. Mitral kapak yapısının bozulması da geç dönem sorunlarından biridir ve kalp içinde kan akımının ters yöne dönmesine neden olur. Erken dönemde uygun girişim ve sonrasında düzenli takip, bu komplikasyonların büyük bölümünü önleyebilir ya da etkilerini azaltabilir.

• Ventriküler taşikardi ve fibrilasyon gibi tehlikeli ritim bozuklukları
• Kalp yetersizliği ve akciğerlerde sıvı birikmesi
• Kalp kasında anevrizma ve pıhtı oluşumu
• Kardiyojenik şok ve mitral kapak işlev bozukluğu

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Göğsünüzde 15-20 dakikadan uzun süren, dinlenmeyle geçmeyen bir sıkışma, baskı ya da ezilme hissi varsa zaman kaybetmeden en yakın acil servise ulaşmalısınız. Bu ağrıya soğuk terleme, nefes darlığı, mide bulantısı ya da sol kola, çeneye yayılım eşlik ediyorsa durum daha da öncelikli hale gelir. Kendinizi araba kullanarak hastaneye götürmek yerine 112 acil servisini aramanız çok daha güvenli bir yaklaşımdır. Yol boyunca tıbbi ekip gerekli ilk müdahaleleri başlatabilir ve sizi en yakın uygun merkeze yönlendirebilir.

Daha önce kalp hastalığı tanısı almışsanız ve göğüs ağrılarınızın sıklığı, şiddeti ya da süresi değiştiyse mutlaka hekiminize danışmalısınız. Önceden egzersiz sırasında ortaya çıkan ve dinlenmeyle geçen ağrılarınız artık istirahatte de geliyorsa bu tablo kararsız anjina lehinedir ve acil değerlendirme gerektirir. Bunun yanında nedeni açıklanamayan bir halsizlik, çarpıntı ya da bayılma hissi yaşıyorsanız da gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmanız uygun olur. Diyabet veya ileri yaş gibi nedenlerle atipik belirtiler taşıyan kişilerde dikkat eşiğini düşük tutmak hayat kurtarıcı olabilir.

Son Değerlendirme

Akut koroner sendrom, erken tanı ve hızlı müdahalenin sonuç üzerinde en belirleyici olduğu tablolardan biridir. Damar sertliği zemininde gelişen bu ciddi rahatsızlık, risk faktörlerini yönetmek, düzenli kontrollere gitmek ve belirtileri tanımak yoluyla büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Sigaranın bırakılması, kan basıncı ile şeker düzeyinin takip edilmesi, sağlıklı bir beslenme düzeninin benimsenmesi ve düzenli fiziksel aktivite, koroner damar sağlığı için en güçlü koruyucu adımlardır. Belirtilerin doğru okunması ve gecikmeden başvurulması ise kalp kasındaki hasarın büyümesini engelleyen en önemli unsurdur.

Akut koroner sendrom gibi tablolarda ileri görüntüleme yöntemleri, güncel yaklaşımlar ve bütüncül bir bakış açısı birlikte değerlendirilir. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa bir uzman hekime başvurarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.