Yaygın Anksiyete Bozukluğu

Yaygın anksiyete bozukluğu, kişinin gündelik yaşamında pek çok farklı konuyla ilgili sürekli ve kontrol edilmesi güç bir endişe yaşamasıyla kendini gösteren psikiyatrik bir tablodur. İş, sağlık, aile, ekonomik durum ya da gelecekle ilgili kaygılar belirli bir orana kadar herkes için doğal kabul edilirken, bu rahatsızlıkta endişenin yoğunluğu ve süresi olağan sınırların belirgin biçimde dışına çıkar. Kişi çoğu zaman somut bir tehdit olmamasına rağmen kötü bir şey olacağı hissinden kurtulamaz ve bu durum hem zihinsel hem de bedensel pek çok belirtiyle birlikte ilerler.

Bu tablo, panik bozukluk ya da fobiler gibi ani ve şiddetli kaygı atakları yerine daha sinsi ve uzun süreli bir seyir izler. Belirtiler aylar boyunca devam ettiğinde uyku düzeninden iş performansına, sosyal ilişkilerden bedensel sağlığa kadar pek çok alan etkilenebilir. Erken dönemde fark edilip uygun yaklaşımlarla yönetildiğinde belirgin biçimde iyileşir ve kişinin yaşam kalitesi yeniden yükselir. Bu nedenle yaygın anksiyete bozukluğunu doğru tanımak, belirtileri tanımak ve doğru zamanda destek almak büyük önem taşır.

Kimlerde Görülür?

Yaygın anksiyete bozukluğu, toplumda en sık karşılaşılan psikiyatrik tablolar arasında yer alır. Yapılan çalışmalar yaşam boyu görülme sıklığının yüzde beş ile yedi arasında değiştiğini ortaya koymaktadır. Kadınlarda erkeklere kıyasla yaklaşık iki kat daha fazla bildirilmesi dikkat çekicidir. Hormonal değişimler, sosyal roller ve duygusal yüklerin farklılaşması bu oran üzerinde etkili olabilir. Yine de erkeklerde de belirtiler benzer şekilde ortaya çıkabilir ve gözden kaçabilir.

Tablo çoğunlukla geç ergenlik veya erken erişkinlik döneminde başlar. Bununla birlikte orta yaş ve sonrasında ilk kez ortaya çıkan vakalar da seyrek değildir. Özellikle iş yükünün arttığı, çocuk sahibi olmanın getirdiği sorumlulukların yoğunlaştığı, ekonomik kaygıların belirginleştiği dönemler ilk belirtilerin gözlemlendiği zaman dilimleridir. Yaşlılıkta görülen anksiyete tabloları ise çoğu zaman bedensel hastalıklar veya kayıplarla iç içe geçmiş biçimde karşımıza çıkar.

Ailesinde anksiyete bozukluğu, depresyon ya da diğer ruhsal rahatsızlıklar bulunan bireylerde risk daha yüksek seyreder. Çocukluk çağında uzun süreli stres yaşayan, ihmal veya travmaya maruz kalan kişilerde ileri dönemlerde tablonun ortaya çıkma olasılığı artar. Kronik hastalığı olanlar, sürekli ağrıyla yaşayanlar veya tiroid bezi gibi hormon sistemini ilgilendiren rahatsızlıkları bulunan bireyler de risk grubunda yer alır.

Kişilik özellikleri de tablonun gelişiminde belirleyici unsurdur. Çocukluktan itibaren çekingen, mükemmeliyetçi, sürekli olumsuz senaryolar kurma eğilimindeki bireylerde belirtilerin daha sık geliştiği gözlemlenir. Sosyal destek ağı zayıf olan, yalnız yaşayan ya da iş yaşamında yoğun rekabet altında kalan kişilerde de tablo daha kolay yerleşebilir.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Yaygın anksiyete bozukluğunun en belirgin özelliği, kontrol edilmesi güç bir endişe halinin günün büyük bölümünde sürmesidir. Kişi çoğunlukla aynı anda birden fazla konuyla ilgili kaygı taşır. Çocuğunun okul başarısı, eşinin işten dönüşünde gecikmesi, faturaların ödenmesi, sağlık testlerinin sonucu, hava durumu ya da gelecekteki belirsizlikler aynı zihinsel çerçeve içinde dönüp durur. Bu döngü kişinin günlük işleyişini yorucu hale getirir.

Bedensel belirtiler bu tabloda en az zihinsel olanlar kadar belirgindir. Sürekli kas gerginliği, omuz ve boyun bölgesinde ağrı, baş ağrısı, çene sıkma, titreme, terleme, sıcak basması ya da üşüme hissi sık karşılaşılan bulgulardır. Mide bulantısı, karın ağrısı, ishal veya kabızlıkla seyreden sindirim şikayetleri, çarpıntı, göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı da tabloya eşlik edebilir. Bu belirtiler nedeniyle kişiler sıklıkla farklı bölümlere başvurarak çeşitli tetkikler yaptırır.

Uyku düzeni ciddi biçimde bozulur. Yatağa girince zihindeki düşüncelerin durmaması nedeniyle uykuya dalmakta zorlanma, gece sık uyanma ya da sabah erken saatlerde uyanıp tekrar uyuyamama görülebilir. Sabahları dinlenmiş kalkamama, gün içinde belirgin yorgunluk hissi ve dikkat dağınıklığı bu uykusuzluğa eşlik eder. Konsantrasyon güçlüğü iş ve okul performansını olumsuz etkileyebilir.

Davranışsal düzlemde de pek çok değişiklik gözlenir. Bunlar arasında öne çıkanlar şöyle sıralanabilir:

• Karar vermekte zorlanma ve sürekli erteleme eğilimi
• Olası olumsuz sonuçları defalarca düşünme ve kontrol etme davranışı
• Sevdiklerine sık sık ulaşma, durumlarını kontrol etme ihtiyacı
• Tahmin edilemeyen ortamlardan ve yeni durumlardan kaçınma
• Sinirlilik, tahammülsüzlük ve küçük olaylara aşırı tepki verme

Nedenleri Nelerdir?

Yaygın anksiyete bozukluğunun gelişiminde tek bir neden bulunmaz. Genetik yatkınlık, beyin kimyası, kişilik yapısı, yaşam olayları ve çevresel etkenler birbirini tetikleyen bir bütün oluşturur. Birinci derece akrabalarında benzer tablolar bulunan bireylerde rahatsızlığın görülme sıklığı genel topluma kıyasla daha yüksektir. Ancak genetik yatkınlık tek başına tablonun gelişmesi için yeterli değildir; çoğu zaman uygun çevresel koşullar da gerekir.

Beyindeki bazı kimyasal habercilerin (nörotransmitter) dengesinde meydana gelen değişiklikler tablonun ortaya çıkmasında belirleyici unsurdur. Özellikle serotonin, noradrenalin ve gama-aminobütirik asit adı verilen sinyal moleküllerinin işleyişindeki farklılıklar kaygı düzeyini etkileyebilir. Korku ve tehdit algısının düzenlendiği beyin bölgelerinin (amigdala ve limbik sistem) aşırı duyarlı çalışması da süreçte rol oynar. Bu nedenle ilaç tedavilerinin önemli bir kısmı söz konusu kimyasal dengeyi yeniden düzenlemeye yöneliktir.

Yaşam olayları sıklıkla ilk belirtilerin tetikleyicisi olur. İş kaybı, ekonomik sıkıntı, yakın bir kayıp, ayrılık, taşınma, ciddi bir sağlık sorunu veya uzun süreli bakım yükü gibi durumlar mevcut yatkınlık zemininde tablonun ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. Çocukluk çağında yaşanan ihmal, istismar ya da güvensiz bir aile ortamı, erişkin dönemde anksiyete bozukluğu gelişimini kolaylaştıran etkenler arasında yer alır.

Bazı bedensel hastalıklar ve maddeler de tabloya benzer belirtilere yol açabilir. Tiroid bezinin fazla çalışması, kalp ritm bozuklukları, bazı hormon hastalıkları ve kronik ağrılı durumlar anksiyete benzeri yakınmalar oluşturabilir. Kafein, nikotin, bazı ağrı kesiciler, dekonjestanlar ve uyarıcı etkili maddelerin yoğun kullanımı da belirtileri belirgin biçimde artırabilir. Bu nedenle değerlendirme sürecinde olası bedensel nedenlerin dışlanması gerekir.

Tanı Nasıl Konulur?

Yaygın anksiyete bozukluğunun tanısı öncelikle ayrıntılı bir psikiyatrik görüşmeyle konulur. Hekim, kişinin yakınmalarını, bu yakınmaların ne kadar süredir devam ettiğini, gün içinde ne kadar zaman aldığını ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğini değerlendirir. Tanı için endişenin en az altı ay boyunca, günlerin çoğunda ve birden fazla konuyla ilgili olarak yaşanıyor olması beklenir. Ayrıca belirtilerin kişinin sosyal, iş ya da aile yaşamında belirgin bir bozulmaya yol açması gerekir.

Görüşme sırasında diğer ruhsal tabloların da gözden geçirilmesi önemlidir. Depresyon, panik bozukluk, sosyal kaygı bozukluğu, takıntı-zorlantı bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu yaygın anksiyete bozukluğuyla birlikte bulunabilir ya da benzer belirtilerle karışabilir. Bu nedenle hekim, belirtilerin örüntüsünü, başlangıç biçimini ve seyrini ayrıntılı biçimde inceler. Gerektiğinde geçerliliği kanıtlanmış ölçekler değerlendirmeye eklenebilir.

Tanı sürecinde bedensel hastalıkların dışlanması da büyük önem taşır. Çarpıntı, terleme, titreme ve nefes darlığı gibi yakınmalar tiroid hastalıkları, kalp ritm sorunları veya bazı hormonal rahatsızlıklarda da görülebilir. Bu nedenle tam kan sayımı, tiroid fonksiyon testleri ve gerektiğinde elektrokardiyografi gibi tetkikler istenebilir. Kullanılan ilaçların ve tüketilen kafeinli içeceklerin sorgulanması da değerlendirmenin önemli bir parçasıdır.

Tanı sürecinde dikkate alınan başlıca unsurlar şu şekilde özetlenebilir:

• Endişenin süresi, sıklığı ve denetlenebilirlik düzeyi
• Bedensel belirtilerin türü, şiddeti ve günlük yaşama etkisi
• Uyku düzeni, iştah ve enerji düzeyindeki değişiklikler
• Eşlik eden depresyon, panik atak ya da diğer ruhsal belirtiler
• Olası bedensel hastalıkların ve ilaç-madde kullanımının dışlanması

Komplikasyonlar Nelerdir?

Yaygın anksiyete bozukluğu yıllar içinde uygun yaklaşımla yönetilmediğinde hem ruhsal hem de bedensel pek çok soruna zemin hazırlayabilir. En sık karşılaşılan tablo, depresyonun eşlik etmesidir. Sürekli endişe halinin yarattığı yorgunluk, başarısızlık hissi ve umutsuzluk zamanla depresif belirtilere dönüşebilir. İki tablonun bir arada bulunması iyileşme sürecini güçleştirir ve daha kapsamlı bir değerlendirme gerektirir.

Bedensel düzlemde kronik kas-iskelet ağrıları, baş ağrıları, sindirim sistemi sorunları ve uyku bozuklukları belirginleşebilir. Sürekli yüksek seyreden stres düzeyi, kalp-damar sağlığını olumsuz etkileyebilir ve var olan kronik hastalıkların seyrini kötüleştirebilir. Tansiyon dengesizlikleri, mide ülseri, kronik kabızlık-ishal döngüleri ve sık tekrarlayan enfeksiyonlar bu hastalarda daha sık bildirilir. Kişiler bu nedenle farklı bölümlere başvurarak çok sayıda tetkik yaptırabilir.

Sosyal ve mesleki yaşamda da belirgin kayıplar oluşabilir. Sürekli endişe ve karar verme güçlüğü iş performansını düşürür, dikkat dağınıklığı hatalara yol açabilir. Bazı kişiler sorumluluk almaktan kaçınmaya başlar, terfi olanaklarını kullanmakta zorlanır. Aile içi ilişkilerde sabırsızlık, tahammülsüzlük ve sürekli kontrol etme davranışı gerginliklere neden olabilir. Çocuklarla kurulan ilişkide aşırı koruyucu bir tutum belirginleşebilir.

Tabloyu tek başına aşmaya çalışan bazı bireyler alkol, sakinleştirici ilaçlar ya da uyku ilaçlarına yönelebilir. Hekim önerisi dışında kullanılan bu maddeler kısa vadede rahatlama hissi sağlasa da uzun vadede bağımlılık riskini artırır ve anksiyete belirtilerini daha da kötüleştirebilir. Bu nedenle tablonun erken dönemde uygun bir ekip eşliğinde ele alınması büyük önem taşır.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Endişeniz günlerin çoğunda sizi meşgul ediyor, kontrol etmekte zorlanıyor ve günlük işleyişinizi olumsuz etkiliyorsa bir psikiyatri hekimine başvurmanız uygun olur. Özellikle belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyor, uyku düzeninizi bozuyor, iş veya okul performansınızı düşürüyor ya da aile içi ilişkilerinizi zorlaştırıyorsa değerlendirme almak için beklememek gerekir. Erken dönemde başlatılan süreçler genellikle daha kısa sürede yanıt verir.

Çarpıntı, nefes darlığı, göğüste sıkışma, baş dönmesi gibi bedensel belirtilerinizin yoğun olduğu dönemlerde öncelikle kalp ve diğer bedensel hastalıkların dışlanması için bir iç hastalıkları ya da kardiyoloji değerlendirmesi yararlı olabilir. Bu tetkikler normal sonuçlandığında belirtiler devam ediyorsa psikiyatri değerlendirmesi sürecin bir sonraki adımı olur. İki sürecin birlikte yürütülmesi tabloyu daha hızlı netleştirir.

Endişeyle birlikte umutsuzluk, hayattan keyif almama, sürekli ağlama isteği veya kendinize zarar verme düşünceleri varsa zaman geçirmeden bir hekime başvurmalısınız. Bu belirtiler depresyonun da tabloya eşlik ettiğine işaret edebilir ve daha kapsamlı bir destek gerektirir. Yakınlarınızdan biri bu belirtileri sizde fark ediyorsa onların önerisini ciddiye almak süreç açısından değerlidir.

Son Değerlendirme

Yaygın anksiyete bozukluğu, doğru tanındığında ve uygun bir izlem süreciyle ele alındığında belirgin biçimde iyileşen, kişinin yaşam kalitesini yeniden yükseltebilen bir tablodur. Erken dönemde fark edilen belirtiler, hem ilaç hem de psikoterapi yaklaşımlarıyla bütüncül biçimde ele alındığında uzun vadeli yararlar sağlar. Kişinin kendi farkındalığı, uyku-beslenme düzeni, fiziksel etkinlik alışkanlığı ve sosyal desteği de sürecin önemli yapı taşları arasında yer alır.

Yaygın anksiyete bozukluğu gibi tablolarda ileri görüntüleme yöntemleri, güncel yaklaşımlar ve bütüncül bir bakış açısı birlikte değerlendirilir. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa bir uzman hekime başvurarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.