COVID-19 ile ilgili laboratuvar testleri, aynı hastalığa farklı açılardan bakan birkaç ayrı yöntemden oluşur. PCR testi burun ve boğaz sürüntüsünde virüsün genetik materyalini arayarak o dönemdeki enfeksiyonu araştırırken antikor testi kanda bağışıklık sisteminin verdiği yanıtı ölçer. Hangi testin seçileceği belirtilerin varlığına, ne zaman başladığına, temas öyküsüne ve testten yanıtı beklenen soruya göre değişir. Her iki testin de yanlış zamanda ya da uygun olmayan örnekle yapıldığında yanıltıcı sonuç verebileceğini bilmek, sonuçları doğru yorumlamayı kolaylaştırır. Bu sayfada PCR, antikor ve hızlı antijen testlerinin nasıl yapıldığı, sonuçlarının ne anlama gelebileceği ve hangi durumlarda tercih edildiği sade bir dille açıklanmaktadır.
COVID-19 PCR Testi Nedir ve Neyi Saptar?
COVID-19 PCR testi (polimeraz zincir tepkimesi), hastalığa yol açan koronavirüsün genetik materyalini solunum yolundan alınan örnekte arayan moleküler bir testtir. Virüsün genetik kodu örnekte çok az miktarda bulunsa bile laboratuvarda art arda çoğaltılarak saptanabilir düzeye getirilir. Bu yöntem virüsün kendisini değil ona ait genetik izi gösterdiği için vücutta o dönemde virüs bulunup bulunmadığına dair bilgi verir. Test çoğunlukla burun ve boğaz sürüntüsü üzerinde çalışılır; bazı durumlarda balgam ya da alt solunum yolu örnekleri de kullanılabilir. PCR, belirtilerin ortaya çıktığı dönemde aktif enfeksiyonu araştırmak için başvurulan temel yöntemlerden biridir. Sonuç genellikle pozitif ya da negatif olarak raporlanır, bazı laboratuvarlar rapora ek teknik bilgiler de ekleyebilir. Test küçük miktardaki genetik materyali yakalayabilse de sonucun güvenilirliği örneğin doğru zamanda ve doğru teknikle alınmasına sıkı sıkıya bağlıdır. Bu nedenle PCR sonucu, kişinin belirtileri ve temas öyküsüyle birlikte değerlendirilir.
COVID-19 Antikor Testi Nedir ve Neyi Ölçer?
COVID-19 antikor testi, bağışıklık sisteminin virüse ya da aşıya karşı ürettiği koruyucu proteinleri (antikorları) kanda ölçen bir testtir. Antikor testi virüsün kendisini aramaz; vücudun daha önce virüsle ya da aşının içerdiği hedefle karşılaşıp karşılaşmadığını dolaylı olarak gösterir. Bağışıklık sisteminin antikor üretmesi zaman aldığı için enfeksiyonun ilk günlerinde bu test çoğunlukla negatif çıkar. Laboratuvarlar farklı antikor türlerini ayrı ayrı ya da toplu olarak raporlayabilir; en sık karşılaşılanlar IgM ve IgG antikorlarıdır. Bazı testler virüsün dış yüzeyindeki çıkıntı (spike) proteinine, bazıları ise virüsün iç yapısındaki nükleokapsid proteinine karşı gelişen antikorları ölçer. Hangi hedefin ölçüldüğü, sonucun geçirilmiş enfeksiyon mu yoksa aşı yanıtı mı olarak yorumlanacağını etkiler. Sonuçlar niteliksel (pozitif ya da negatif) veya niceliksel (antikor düzeyi) biçiminde verilebilir. Antikor düzeyinin tek başına koruma derecesini gösterdiğine dair ortak kabul görmüş bir ölçüt bulunmamaktadır.
PCR Testi ile Antikor Testi Arasındaki Temel Fark Nedir?
PCR ve antikor testleri aynı hastalıkla ilgili olsa da farklı soruları yanıtlar. PCR testi o anda vücutta virüse ait genetik materyal bulunup bulunmadığını, yani aktif ya da yakın zamanda geçirilmiş bir enfeksiyonu araştırır. Antikor testi ise bağışıklık sisteminin virüsle ya da aşıyla daha önce karşılaşıp yanıt geliştirip geliştirmediğini gösterir. Örnek türü de farklıdır; PCR için burun ve boğazdan sürüntü alınırken antikor testi için koldan alınan kan örneği kullanılır. Zamanlama açısından PCR belirtilerin başladığı erken dönemde daha anlamlıyken antikor testi hastalıktan birkaç hafta sonra daha bilgilendirici hâle gelir. Bu nedenle yeni başlayan ateş, öksürük ya da tat ve koku kaybı gibi şikâyetlerde antikor testi PCR'nin yerini tutmaz. Buna karşın geçmişte fark edilmeden geçirilmiş bir enfeksiyonun araştırılmasında PCR çoğunlukla negatif çıkacağı için yol gösterici olmaz. İki testin güçlü ve sınırlı yanları bilindiğinde hangi durumda hangisinin istendiği daha kolay anlaşılır.
COVID-19 PCR Testi İçin Örnek Nasıl Alınır?
PCR testi için örnek çoğunlukla burun arkasından (nazofarenks) ve boğazdan ince, esnek uçlu steril bir çubukla alınan sürüntüdür. İşlem sırasında kişiden başını hafifçe geriye yaslaması ve hareketsiz durması istenir. Çubuk burun deliğinden yavaşça ilerletilerek burun arkasındaki yüzeye değdirilir ve döndürülerek hücre ve salgı toplanır. Boğaz sürüntüsünde ise dil hafifçe bastırılarak bademciklerin çevresi ve yutağın arka duvarı sürülür. İşlem kısa sürer; burunda sızlama, göz sulanması ya da öğürme hissi olabilir ancak bu yakınmalar genellikle hızla geçer. Örnek, virüsün genetik materyalini koruyan özel bir taşıma sıvısına konularak laboratuvara iletilir. Yüzeysel ya da yetersiz alınan sürüntü gerçekte var olan virüsün gözden kaçmasına yol açabileceği için örneğin doğru teknikle alınması büyük önem taşır. Bazı merkezlerde burnun ön kısmından alınan örnek ya da tükürük örneği de kullanılabilir; hangi örneğin uygun olduğu laboratuvarın yöntemine göre belirlenir.
COVID-19 Antikor Testi İçin Örnek Nasıl Alınır?
Antikor testi için genellikle koldaki bir toplardamardan (ven) standart kan alımı yapılır. İşlem, rutin kan tahlillerinde olduğu gibi kısa sürer ve özel bir hazırlık gerektirmez. Kan alınacak bölge temizlendikten sonra kolun üst kısmına turnike bağlanır ve ince bir iğneyle tüpe kan alınır. Tüpteki kan laboratuvarda santrifüj edilerek serum kısmı ayrılır ve antikor ölçümü bu kısımda yapılır. Bazı hızlı antikor testleri parmak ucundan alınan birkaç damla kanla çalışabilir; ancak bu testler laboratuvar yöntemleriyle aynı ayrıntıyı sunmayabilir. İşlemden sonra kan alınan yere bir süre bastırmak morarmayı azaltır. Kan alımı sırasında baş dönmesi yaşama eğilimi olan kişilerin bunu önceden belirtmesi, işlemin uzanarak yapılmasını sağlar. Örnek türü sürüntü değil kan olduğu için antikor testi burun ve boğaz sürüntüsünün yerini tutmaz ve farklı bir soruyu yanıtlar.
COVID-19 PCR Testi Hangi Durumlarda İstenir?
PCR testi en sık ateş, öksürük, boğaz ağrısı, halsizlik, tat ya da koku kaybı gibi COVID-19 ile uyumlu belirtileri olan kişilerde istenir. Hastaneye yatış öncesinde, bazı girişimsel işlemler ya da ameliyatlardan önce enfeksiyon taraması amacıyla da kullanılabilir. Bağışıklık sistemi zayıflamış, ileri yaşta ya da kronik hastalığı olan kişilerde belirtiler hafif olsa bile erken değerlendirme için tercih edilebilir. Bakımevleri ve yoğun bakım birimleri gibi toplu yaşam ya da hassas hasta bulunan ortamlarda salgın kontrolü amacıyla başvurulabilir. Temaslı kişilerde test yapılıp yapılmayacağı ve zamanlaması, döneme ve kurum kurallarına göre değişir. Grip ve diğer solunum yolu virüsleriyle birlikte çalışılan çoklu PCR panelleri, benzer belirtilere yol açan enfeksiyonların ayrılmasına yardımcı olabilir. Seyahat ya da işe dönüş gibi idari gereklilikler için PCR istenip istenmeyeceği ise güncel resmi yönlendirmelere bağlıdır. Belirtisi olmayan ve temas öyküsü bulunmayan kişilerde rutin tekrar testi çoğu zaman ek bilgi sağlamaz.
COVID-19 Antikor Testi Hangi Durumlarda İstenir?
Antikor testi aktif enfeksiyonu araştırmak için değil, geçmişte virüsle karşılaşma olup olmadığını anlamak için istenir. Belirtileri geçmiş ancak o dönemde test yaptıramamış kişilerde geçirilmiş enfeksiyonu desteklemek amacıyla kullanılabilir. Çocuklarda enfeksiyondan bir süre sonra ortaya çıkan ve birden fazla organı etkileyen yaygın iltihaplanma tablosu (çocuklarda çoklu sistem inflamatuvar sendromu) düşünüldüğünde değerlendirmenin bir parçası olabilir. Uzun süren yorgunluk, nefes darlığı ya da odaklanma güçlüğü gibi uzun COVID olarak adlandırılan yakınmalarda geçmiş enfeksiyonun araştırılmasına katkı sağlayabilir. Bağışıklığı baskılayan tedavi alan kişilerde aşıya verilen yanıtın değerlendirilmesi amacıyla da istenebilir. Toplum genelinde virüsün ne ölçüde yayıldığını anlamaya yönelik araştırmalarda da antikor testlerinden yararlanılır. Testin hangi amaçla istendiği, ölçülecek antikor türünün ve hedef proteinin seçimini de belirler. Buna karşın yalnızca merak ya da aşı kararı için rutin antikor testi yaptırmak çoğu zaman yol gösterici değildir.
PCR Sonucunun Pozitif Çıkması Ne Anlama Gelir?
PCR sonucunun pozitif çıkması, alınan örnekte koronavirüse ait genetik materyal saptandığını gösterir. Belirtileri olan bir kişide bu sonuç, şikâyetlerin COVID-19 ile ilişkili olduğunu güçlü biçimde düşündürür. Belirtisi olmayan bir kişide pozitif sonuç, belirtisiz geçirilen bir enfeksiyona ya da belirtilerin henüz başlamadığı erken döneme işaret edebilir. Pozitif sonuç tek başına hastalığın nasıl seyredeceğini göstermez; seyir üzerinde kişinin yaşı, eşlik eden hastalıkları ve bağışıklık durumu etkilidir. Raporda yer alabilen döngü eşiği bilgisi virüs miktarı hakkında kabaca fikir verse de laboratuvarlar arasında karşılaştırılabilir değildir ve bulaştırıcılığı tek başına göstermez. Pozitif sonuç alan kişinin evde kalma, maske kullanma ve temaslılarını bilgilendirme gibi önlemler konusunda güncel resmi yönlendirmeleri izlemesi uygun olur. Hafif seyirde çoğunlukla belirtilere yönelik destekleyici bakım yeterli olurken risk grubundaki kişilerde antiviral ilaçlar gibi seçenekler ayrıca değerlendirilebilir. Nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bilinç değişikliği gibi belirtiler ortaya çıktığında vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır.
PCR Sonucunun Negatif Çıkması Enfeksiyon Olmadığını Gösterir mi?
Negatif PCR sonucu, alınan örnekte saptanabilir düzeyde virüs genetik materyali bulunmadığını gösterir; ancak enfeksiyonu her durumda dışlamaz. Virüsle temastan hemen sonra, kuluçka döneminde virüs miktarı henüz ölçülebilir düzeye ulaşmamış olabilir. Örneğin yüzeysel alınması, yanlış bölgeden sürüntü yapılması ya da örneğin uygun koşullarda taşınmaması yalancı negatif sonuca yol açabilir. Hastalığın ilerleyen döneminde virüs üst solunum yolunda azalıp akciğerlerde yoğunlaşabildiği için burun ve boğaz sürüntüsü negatif kalabilir. Bu nedenle belirtileri COVID-19 ile uyumlu olan ve yakın temas öyküsü bulunan kişide negatif sonuç tek başına rahatlatıcı kabul edilmez. Böyle durumlarda test bir süre sonra tekrarlanabilir ya da farklı bir örnek türü tercih edilebilir. Negatif sonuç yalnızca testin yapıldığı anı yansıtır ve sonraki günlerde enfeksiyon gelişmeyeceği anlamına gelmez. Şikâyetler sürüyorsa grip ve diğer solunum yolu enfeksiyonları gibi olası nedenlerin de araştırılması gerekebilir.
IgM ve IgG Antikorları Sonuç Raporunda Nasıl Ayrılır?
IgM (immünoglobulin M), bağışıklık sisteminin bir enfeksiyonla karşılaştığında genellikle ilk ürettiği antikor türüdür. IgG (immünoglobulin G) ise daha geç ortaya çıkar ve kanda daha uzun süre kalma eğilimindedir. Genel olarak IgM pozitifliği daha yakın zamanlı bir karşılaşmayı, IgG pozitifliği ise daha önceki bir karşılaşmayı ya da aşı yanıtını düşündürür. Ancak COVID-19'da bu ayrım her zaman beklendiği gibi işlemez; IgM ve IgG birbirine yakın zamanlarda yükselebilir ya da IgM hiç saptanmayabilir. Bazı laboratuvarlar IgM ve IgG'yi ayrı ayrı raporlarken bazıları toplam antikor sonucu verir. Raporda sonucun yanında laboratuvarın kullandığı yönteme ait referans aralığı ve yorum ifadesi yer alır; farklı laboratuvarların değerleri doğrudan karşılaştırılamaz. Raporda antikorun hangi viral proteine karşı ölçüldüğü de belirtilir ve bu bilgi aşı yanıtı ile geçirilmiş enfeksiyonun ayrılmasında önem taşır. IgM ya da IgG sonucu, belirtiler ve PCR sonucu olmadan tek başına aktif enfeksiyon göstergesi olarak yorumlanmaz.
Hızlı Antijen Testi PCR ve Antikor Testlerinden Nasıl Ayrılır?
Hızlı antijen testi, virüsün genetik materyalini değil yapısındaki belirli proteinleri (antijenleri) arar. Örnek, PCR'de olduğu gibi burun ya da boğaz sürüntüsüyle alınır; ancak sonuç laboratuvar cihazı gerekmeden kısa sürede okunur. Antijen testi virüs miktarının yüksek olduğu, belirtilerin başladığı ilk günlerde daha güvenilir sonuç verir. Virüs miktarı düşük olduğunda PCR'nin yakalayabildiği enfeksiyonları gözden kaçırabilir; bu nedenle negatif antijen sonucu belirtileri olan kişide enfeksiyonu dışlamaz. Pozitif antijen sonucu ise belirtileri olan bir kişide çoğunlukla aktif enfeksiyona işaret eder. Antikor testiyle farkı daha belirgindir; antijen testi o anki enfeksiyonu, antikor testi ise geçmişteki karşılaşmayı araştırır. Evde kullanılan antijen testlerinde örneğin kullanım talimatına uygun alınması sonucun güvenilirliğini doğrudan etkiler. Antijen testi negatif çıkıp şikâyetler sürdüğünde testin tekrarlanması ya da PCR ile doğrulama yoluna gidilmesi gündeme gelebilir.
Test Sonuçlarıyla Hangi Bölüme Başvurulur, Süreç Nasıl İlerler?
COVID-19 test sonuçlarıyla başvurulacak bölüm, kişinin şikâyetlerine ve genel durumuna göre değişir. Hafif belirtileri olan erişkinler çoğunlukla aile hekimi, iç hastalıkları ya da enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji bölümünde değerlendirilebilir. Nefes darlığı, uzun süren öksürük ve akciğer tutulumunu düşündüren yakınmalarda göğüs hastalıkları bölümü sürece dahil olabilir. Çocuklarda ilk başvuru noktası çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümüdür. Gebeler, kronik hastalığı olanlar ve bağışıklığı baskılayan tedavi alanlar, düzenli takip edildikleri bölümü sonuçtan haberdar etmelidir. Değerlendirmede test sonucu, belirtilerin başlangıç zamanı, temas öyküsü, aşı geçmişi ve eşlik eden hastalıklar birlikte ele alınır. Gerekirse ek kan tahlilleri ya da görüntüleme yöntemleri planlanabilir ve izlem sıklığı kişinin durumuna göre belirlenir. Nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç değişikliği, dudaklarda morarma ya da sıvı alamama gibi belirtilerde bölüm seçimi beklenmeden acil servise başvurulmalıdır.