Geçici Makat Ağrısı

Proktalji fugaks (geçici makat ağrısı), kişinin günlük yaşamı sırasında ya da uyku esnasında aniden ortaya çıkan, makat bölgesinde yoğun biçimde hissedilen ve kısa süre içinde kendiliğinden geçen bir ağrı tablosudur. Latince kökenli adı "uçucu makat ağrısı" anlamına gelir ve bu adlandırma tablonun en belirgin özelliği olan ani başlayıp kısa sürede sonlanma niteliğini özetler. Pek çok kişi yaşamı boyunca en az bir kez bu tarz bir ağrıyla karşılaşmasına rağmen şikayetin geçici olması nedeniyle hekime başvuru oranı oldukça düşük seyreder.

Bu durum bir hastalıktan çok bir belirti kümesi olarak değerlendirilir ve büyük çoğunlukla iyi huylu bir tablo olarak kabul edilir. Ancak ağrının şiddeti zaman zaman kişiyi uykudan uyandıracak ya da günlük etkinlikleri durduracak düzeye ulaşabildiği için altta yatan başka bir sorun olup olmadığının araştırılması önem taşır. Proktalji fugaksın oluş mekanizması tam olarak aydınlatılamamış olsa da bugün için en çok kabul gören görüş, makat çevresindeki kasların ani ve istemsiz kasılmasının ağrıdan sorumlu olduğu yönündedir.

Kimlerde Görülür?

Proktalji fugaks, toplumun genelinde sanılandan daha sık karşılaşılan bir tablodur. Yapılan araştırmalar erişkin bireylerin yaklaşık yüzde sekiz ile yüzde on sekiz aralığında bir kesiminin yaşamının bir döneminde bu ağrıyı deneyimlediğini ortaya koyar. Şikayetin geçici olması ve mahrem bir bölgeyi ilgilendirmesi nedeniyle çoğu kişi durumu hekimle paylaşmaktan kaçınır. Bu nedenle gerçek sıklığın bildirilenden daha yüksek olduğu tahmin edilir.

Tablo daha çok yirmi ile altmış yaş aralığındaki yetişkinlerde gözlenir. Çocukluk çağında oldukça nadir görülürken ileri yaşlarda da sıklığı azalır. Cinsiyet dağılımı açısından kadınlarda erkeklere kıyasla biraz daha fazla bildirildiği görülür; bu farkın hormonal etkilerle, pelvik taban kaslarının yapısal özellikleriyle ya da kadınların belirtileri sağlık çalışanlarıyla paylaşma eğiliminin yüksek olmasıyla ilişkili olabileceği düşünülür.

Stres düzeyi yüksek bir yaşam süren, uzun saatler oturarak çalışan, kabızlık veya ishal gibi bağırsak düzensizlikleri yaşayan, anksiyete bozukluğu ya da huzursuz bağırsak sendromu öyküsü bulunan bireylerde proktalji fugaks daha sık karşımıza çıkar. Aynı zamanda sıkı pelvik taban kaslarına sahip kişilerde, yoğun fiziksel aktivite yapanlarda ve geçirilmiş anorektal cerrahi öyküsü olanlarda sıklığın arttığı bildirilir. Aile öyküsünün de zaman zaman belirleyici unsur olabildiği gözlenir.

Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?

Proktalji fugaksın en tipik belirtisi, makat bölgesinde ya da hemen yukarısında ansızın başlayan keskin, batıcı veya kramp tarzında bir ağrıdır. Ağrı çoğu zaman herhangi bir uyarıcı olmadan ortaya çıkar; bazen uyku sırasında kişiyi aniden uyandıracak şiddete ulaşır. Şikayetin süresi genellikle birkaç saniyeyle birkaç dakika arasında değişir; çok seyrek olarak otuz dakikayı bulan ataklar da bildirilmiştir. Ağrı kendiliğinden geçer ve geride iz bırakma olasılığı düşüktür.

Ataklar arasındaki süre kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bazı bireyler yılda yalnızca bir iki kez bu ağrıyı yaşarken bir kısmı için ataklar haftalık veya aylık aralıklarla yinelenebilir. Şikayetin gece saatlerinde, özellikle uyku başlangıcında veya derin uyku evrelerinde daha sık görüldüğü bilinir. Bazı kişilerde ise uzun süreli oturma, ağır kaldırma, cinsel ilişki, dışkılama ya da stresli olaylar atağı tetikleyen unsurlar arasında sayılır.

Ağrıya çoğu zaman başka bir belirti eşlik etmez. Yani kanama, akıntı, ateş, kilo kaybı, dışkılama alışkanlığında kalıcı değişiklik gibi bulgular proktalji fugaksın tipik bileşenleri değildir. Bu tür ek bulguların varlığı, altta başka bir hastalığın yatabileceğini düşündürür ve mutlaka değerlendirilmelidir. Bazı hastalarda ağrı sırasında geçici olarak bağırsakları boşaltma hissi, hafif terleme ya da kaygı durumu eşlik edebilir; ancak bu bulgular kısa süre içinde kaybolur.

Ağrının yeri tarif edilirken çoğunlukla makattan içeriye doğru, derin bir noktadan kaynaklanıyormuş gibi hissedildiği belirtilir. Bazı kişiler ağrıyı kalçanın iç tarafında ya da kuyruk sokumunun derinlerinde tanımlar. Şikayet kişide korku ve endişeye yol açabilir; bu da ataklar arasındaki dönemlerde dahi gerginlik düzeyini yükselterek yeni atakların ortaya çıkışına zemin hazırlayabilir.

Nedenleri Nelerdir?

Proktalji fugaksın kesin nedeni günümüzde tam olarak aydınlatılmış değildir. Ancak yapılan araştırmalar ve klinik gözlemler, tablonun büyük olasılıkla makat çevresindeki düz kasların ya da pelvik taban kaslarının ani ve istemsiz kasılmasıyla ortaya çıktığını gösterir. Bu kasılmalar anal sfinkter denilen makat halkası kasında, levator ani isimli pelvik taban kasında veya çevredeki destek kaslarında meydana gelebilir. Kasılma süresince bölgeye giden kan akımının azalması, ağrının yoğunluğunu artıran ek bir etken olarak değerlendirilir.

Tabloyu kolaylaştırdığı düşünülen pek çok unsur tanımlanmıştır. Bunlar arasında en sık öne çıkanlar şu şekilde sıralanır:

• Yoğun ruhsal stres, kaygı bozuklukları ve uzun süren gerginlik dönemleri
• Kabızlık, ishal ve dışkılama sırasında aşırı ıkınma alışkanlığı
• Huzursuz bağırsak sendromu ve benzeri işlevsel bağırsak bozuklukları
• Uzun süre hareketsiz oturma, ağır kaldırma ve yoğun spor etkinlikleri
• Geçirilmiş anorektal cerrahi girişimler ve sonrasındaki yapışıklıklar
• Sıkı pelvik taban kas yapısı ve kas spazmına yatkınlık

Sinir sistemiyle ilgili bazı görüşler de önem taşır. Pelvik bölgenin duyusal uyarılarını taşıyan pudendal sinirin geçici tahrişi, çevresindeki damar yapılarının kasılmasına bağlı olarak makat bölgesinde keskin bir ağrı yaratabilir. Kadınlarda menstrüel döngünün belirli evrelerinde, gebelik veya menopoz gibi hormonal değişikliklerin yoğun olduğu dönemlerde tabloya daha sık rastlandığının bildirilmesi de bu süreçte hormonların ve sinir-kas iletişiminin rol oynadığını düşündürür.

Bunların yanı sıra hemoroid (basur), anal fissür (makat çatlağı), pelvik taban disfonksiyonu, koksidini denilen kuyruk sokumu ağrısı ve prostatit gibi durumlar proktalji fugaksın taklit edilebileceği veya birlikte görülebileceği tablolar arasında yer alır. Bu nedenle ağrının başka bir hastalığa bağlı olup olmadığını ayırt etmek değerlendirme sürecinin temel adımıdır.

Tanı Nasıl Konulur?

Proktalji fugaks tanısı, büyük ölçüde ayrıntılı bir öykü almak ve diğer hastalıkları dışlamakla konulur. Hekim öncelikle ağrının ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, sıklığını, karakterini, tetikleyici unsurlarını ve eşlik eden belirtileri ayrıntılı biçimde sorgular. Şikayetin geceleri ortaya çıkması, kısa süre içinde kendiliğinden geçmesi ve ataklar arasında kişinin tamamen normal hissetmesi tablonun en ayırt edici özellikleri arasındadır.

Fizik muayene aşamasında makat ve çevresinin gözle değerlendirilmesi, parmakla yapılan rektal muayene ve gerektiğinde pelvik taban kaslarının tonusunun incelenmesi gibi adımlar uygulanır. Bu muayene sırasında çoğunlukla anormal bir bulguya rastlanmaz; ancak hemoroid, fissür, apse veya kitle gibi yapısal sorunların varlığını araştırmak açısından temel bir basamaktır. Hekim gerek görürse anoskopi veya rektoskopi gibi kısa süreli endoskopik incelemelerle son bağırsak bölgesini doğrudan gözlemleyebilir.

Ayırıcı tanı sürecinde gerekli görülen olgularda ek tetkikler istenir. Bunlar arasında dışkı analizi, kan tetkikleri, pelvik bölgenin manyetik rezonans görüntülemesi, anorektal manometri ve gerektiğinde kolonoskopi yer alır. Bu incelemeler proktalji fugaksı doğrudan göstermez; ancak iltihabi bağırsak hastalığı, anal kanal patolojileri, pelvik kitleler ya da kuyruk sokumu kaynaklı sorunlar gibi durumların dışlanmasında kesin tanı sağlar. Tanı genelde belirti tablosunun uyumlu olması ve diğer hastalıkların ekarte edilmesiyle netleşir.

Roma kriterleri olarak bilinen uluslararası tanı ölçütleri de bu süreçte hekime yol gösterir. Bu ölçütlere göre ağrının makat bölgesinde tekrarlayan ataklar şeklinde görülmesi, her atağın birkaç saniye ile yarım saat arasında sürmesi, ataklar arasında herhangi bir anorektal ağrının bulunmaması ve başka bir nedenin saptanmaması proktalji fugaks tanısı için temel niteliktedir.

Komplikasyonlar Nelerdir?

Proktalji fugaks doğası gereği iyi huylu bir tablodur ve doğrudan ciddi bir komplikasyona yol açmaz. Ağrı kısa sürede kendiliğinden geçtiği, geride yapısal bir hasar bırakmadığı ve organ işlevlerini bozmadığı için tıbbi açıdan acil bir durum olarak değerlendirilmez. Ancak bu durum, atağı yaşayan kişinin yaşam kalitesinin etkilenmediği anlamına gelmez.

Sık atak geçiren bireylerde en önemli sorun, ağrının yarattığı belirsizlik ve korkudur. Atağın ne zaman geleceğini bilememek, özellikle gece uykusundan uyandıracak şiddetteki ağrılar kişiyi yorabilir. Bu durum zamanla uyku düzeninin bozulmasına, sürekli yorgunluk hissine, dikkat ve konsantrasyon sorunlarına yol açabilir. Bir kısım hastada kaygı ve depresif belirtilerin ortaya çıktığı, sosyal etkinliklerden uzaklaşıldığı görülür.

Cinsel yaşamda da olumsuz etkiler gözlenebilir. Ağrının cinsel ilişki sırasında veya hemen sonrasında tetiklendiği düşünülen kişilerde ilişkiden kaçınma davranışı gelişebilir. Bu durum partnerle olan iletişimi olumsuz etkileyebilir. Benzer biçimde uzun süreli oturma gereken meslek gruplarında çalışanlar atak korkusuyla iş performansında düşüş yaşayabilir; bu da iş yaşamında verim kaybına yol açabilir.

Bir başka önemli nokta, proktalji fugaks zannedilerek atlanan başka hastalıkların ilerleme olasılığıdır. Hemoroidal hastalık, anal fissür, perianal apse, pelvik taban kaslarının kronik spazmı veya nadiren makat bölgesinin tümörleri benzer biçimde ağrıya neden olabilir. Bu nedenle ağrının niteliğinde değişiklik, sıklığında belirgin artış ya da yeni belirtilerin eklenmesi durumunda hekim değerlendirmesi gerekir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

Proktalji fugaks çoğunlukla kendiliğinden geçen ve ciddi bir hastalığa işaret etmeyen bir tablo olsa da bazı durumlarda hekim değerlendirmesi gerekir. Atakların sıklığında belirgin bir artış fark ediyorsanız, ağrının süresi uzuyorsa ya da şiddeti günlük yaşamınızı belirgin biçimde aksatıyorsa bir uzmana başvurmanız uygun olur. Özellikle uyku düzeninizin bozulduğu, iş ve sosyal yaşamınızda aksamalar başladığı dönemlerde değerlendirme almak süreci yönetmenize katkı sağlar.

Ağrıya makat bölgesinden kanama, mukus ya da iltihaplı akıntı eşlik ediyorsa, dışkılama alışkanlığınızda kalıcı değişiklikler gözlemliyorsanız ya da açıklanamayan kilo kaybı, ateş ve halsizlik gibi belirtiler ekleniyorsa zaman kaybetmeden bir hekime başvurmanız önerilir. Bu bulgular proktalji fugaks dışındaki başka anorektal veya sistemik hastalıkların habercisi olabilir. Aile öykünüzde kalın bağırsak hastalıkları veya iltihabi bağırsak rahatsızlıkları bulunuyorsa değerlendirme süreci daha titiz biçimde planlanır.

Daha önce hiç yaşamadığınız tarzda bir ağrı tablosuyla karşılaştıysanız, ağrı yatıştıktan sonra bile bölgede künt bir rahatsızlık devam ediyorsa ya da oturma ve hareket etmekte zorluk çekiyorsanız hekime başvurmanız gerekir. Hamilelik döneminde, lohusalıkta veya pelvik bölgeyi ilgilendiren bir ameliyat sonrasında ortaya çıkan makat ağrılarında da uzman görüşü almak yararınızadır. Belirtilerinizi düzenli biçimde not almanız, atakların sıklığı ve tetikleyicileri hakkında daha sağlıklı bir tablo çıkarılmasını kolaylaştırır.

Son Değerlendirme

Proktalji fugaks (geçici makat ağrısı), kısa süreli ve şiddetli ataklarla seyreden, çoğunlukla iyi huylu bir tablodur. Belirtilerin ani başlaması, kendiliğinden geçmesi ve ataklar arasında herhangi bir şikayetin bulunmaması tabloyu diğer anorektal hastalıklardan ayırır. Stres yönetimi, düzenli bağırsak alışkanlıkları, pelvik taban farkındalığı ve tetikleyicilerden uzak durulması süreç içinde belirtilerin sıklığını azaltabilir. Buna karşın yeni belirtilerin eklenmesi ya da ağrının niteliğinin değişmesi durumunda hekim değerlendirmesi büyük önem taşır.

Proktalji fugaks (geçici makat ağrısı) gibi tablolarda ileri görüntüleme yöntemleri, güncel yaklaşımlar ve bütüncül bir bakış açısı birlikte değerlendirilir. Belirtileriniz hakkında endişeleriniz varsa bir uzman hekime başvurarak süreci doğru adımlarla başlatabilirsiniz.