İnhalasyon yanığı, sıcak gaz, duman, kimyasal buhar ya da toksik partiküllerin solunum yollarına girmesi sonucu gelişen hava yolu ve akciğer hasarıdır. Yanık ünitesi yatışlarının önemli kısmında eşlik eder ve mortaliteyi belirgin biçimde artırır. Yangın olaylarında en sık görülen ölüm nedenlerinden biridir. Erken tanı, hava yolu güvenliği, oksijen tedavisi ve karbon monoksit/siyanid intoksikasyonunun yönetimi prognozu belirler.
İnhalasyon yanığı klinik olarak üç bölümde değerlendirilir: üst hava yolu termal hasarı, alt hava yolu kimyasal hasarı ve sistemik toksisite. Tedavi yaklaşımı yanık alanı, eşlik eden yaralanmalar ve maruziyetin niteliğine göre planlanır.
İnhalasyon Yanığı Nedir?
İnhalasyon yanığı üç mekanizma ile gelişir:
- Termal hasar: Sıcak gazların üst hava yolu (özellikle larenks ve trakea) mukozasını yakması; alt hava yoluna doğrudan termal etki nadirdir, çünkü gazlar trakeobronşiyal yolda hızla soğur.
- Kimyasal hasar: Yanan plastik, kauçuk, ahşap, sentetik malzemelerin oluşturduğu toksik partikül ve gazların alt hava yolu ve alveolleri etkilemesi.
- Sistemik toksisite: Karbon monoksit, hidrojen siyanid, sülfür dioksit gibi gazların kana geçerek dokulara yayılması ve hücresel düzeyde hipoksi yaratması.
Üç tablonun bir arada görülmesi yaygındır. Geç dönemde bronkospazm, mukus tıkacı, atelektazi, ARDS, pnömoni ve solunum yetmezliği gelişebilir.
İnhalasyon Yanığı Belirtileri
Klinik tablo şu bulguları içerebilir:
Erken bulgular:
- Yüzde, kaş ve kirpiklerde yanık izleri
- Burun deliği çevresinde, ağız içinde kurum kalıntıları
- Ses kısıklığı, boğukluk
- Stridor, hışıltı
- Öksürük, kuru ya da balgamlı
- Boğazda yanma, ağrı
- Solunum güçlüğü
- Yutma güçlüğü
- Salya akması
- Eksik nefes alma hissi
- Anksiyete
- Konfüzyon, baş ağrısı (karbon monoksit)
- Cilt rengi değişiklikleri (kiraz kırmızısı, soluk, siyanotik)
Geç bulgular (saatler-günler sonra):
- Solunum yetmezliği
- Akciğer ödemi
- ARDS
- Pnömoni
- Atelektazi
- Hava yolu darlığı
- Bronkospazm
- Mukus tıkacı
- Solunum sayısında artış
- Hipoksi
- Hiperkapni
- Solunumsal asidoz
- Sepsis bulguları
İnhalasyon Yanığı Nedenleri
Sık karşılaşılan etkenler:
- Ev yangınları
- Ofis ve endüstri yangınları
- Kapalı alandaki yangın maruziyeti
- Doğalgaz ve LPG patlamaları
- Yangın sırasında duman inhalasyonu
- Sıcak buhar ve gaz maruziyeti
- Toksik gaz inhalasyonu (klorin, amonyak, kükürt dioksit, hidrojen sülfür)
- Kimya tesisi kazaları
- Karbon monoksit kaynakları (sobacı, otomobil egzozu, jeneratör)
- Siyanid kaynakları (yanan plastik ve sentetik malzemeler)
- Yangında plastik ve sentetik malzeme tüketimi
- Yangın söndürme görevleri
- Maden kazaları
- Kapalı alanda yanma kaynağı kullanımı
- Patlama yaralanmaları
Risk Faktörleri
İnhalasyon yanığı olasılığı şu durumlarda artar:
- Yangında kapalı alanda kalma
- Bilinç değişikliği (kaçamama)
- Çocuk ve yaşlı yaş grupları
- İmmün yetmezlik
- Önceki akciğer hastalığı (KOAH, astım)
- Sigara kullanımı
- Alkol ve madde etkisi altında olmak
- Yetersiz koruyucu donanım
- Yangın söndürme görevi
- Sosyoekonomik dezavantaj
- Yetersiz yangın güvenlik önlemleri
- Eğitim eksikliği
- Karbon monoksit dedektörü olmayan ortamlar
- Yetersiz havalandırma
- Çatışma ve patlama bölgesi
İnhalasyon Yanığı Tanısı
Tanı klinik bulgular ve laboratuvar/görüntülemeyle konur:
- Anamnez: Yangın maruziyeti, kapalı alan, süre, eşlik eden yaralanma.
- Fizik muayene: Yüzde yanık, burun delik kıllarında ısı izi, kurum kalıntısı, ses ve solunum bulguları.
- Pulse oksimetri: Karbon monoksit varlığında yanıltıcı olabilir (yüksek satürasyon).
- Kan gazı ve karboksihemoglobin: Karbon monoksit zehirlenmesinin değerlendirilmesi.
- Siyanid düzeyi ve laktat: Siyanid intoksikasyonu için.
- Akciğer grafisi: Başlangıçta normal olabilir; ileri evrede infiltratlar.
- Bronkoskopi: Hava yolu hasarının değerlendirilmesi için altın standart.
- Toraks BT: Akciğer parankim hasarının değerlendirilmesi.
- Laboratuvar: Tam kan, biyokimya, koagülasyon, böbrek ve karaciğer fonksiyonları, prokalsitonin.
- EKG ve sürekli monitörizasyon.
- Eşlik eden yaralanmaların değerlendirilmesi.
İnhalasyon Yanığı Tedavisi
Tedavi acil ve sistematiktir.
Acil yaklaşım:
- Hastayı bekletmeden duman ortamından uzaklaştırın.
- 112 aranır.
- ABCDE protokolü.
- Yüksek akımlı oksijen (rezervuarlı maske ile yüksek konsantrasyonlu oksijen).
- Damar yolu açma.
- Sıvı resüsitasyonu.
- Vital bulgu izlemi.
- Termal stabilite.
Hava yolu yönetimi:
- Erken endotrakeal entübasyon (ödem ilerlemeden önce; ses kısıklığı, stridor, yüzde geniş yanık varlığında).
- Bronkoskopi (tanı ve aspirasyon).
- Mekanik ventilasyon (akciğer koruyucu strateji).
- Refrakter olgularda ECMO.
Karbon monoksit zehirlenmesi tedavisi:
- yüksek konsantrasyonlu oksijen (karboksihemoglobin yarı ömrünü kısaltır).
- Hiperbarik oksijen (ağır olgularda, gebe, kardiyak iskemi, ileri nörolojik bulgular).
- Nörolojik gözlem.
Siyanid zehirlenmesi tedavisi:
- Hidroksokobalamin (siyanid bağlayıcı).
- Sodyum tiyosülfat.
- Sodyum nitrit.
- Yüksek doz oksijen.
- Asidoz yönetimi.
Bronkospazm tedavisi:
- Nebülize beta-2 agonist.
- İpratropium bromür.
- Steroid (sınırlı endikasyon; rutin önerilmez).
Sekonder enfeksiyon yönetimi:
- Pnömoni gelişiminde uygun antibiyotik.
- Rutin antibiyotik profilaksisi önerilmez.
- Yara kültürlerine göre tedavi.
Yara bakımı:
- Eşlik eden cilt yanıklarının tedavisi.
- Topikal antimikrobiyal.
- Yanık ünitesi bakımı.
Yoğun bakım yönetimi:
- Hemodinamik destek.
- Sıvı, elektrolit, beslenme yönetimi.
- Beyin koruma.
- Ağrı yönetimi.
- Tromboz profilaksisi.
- Stres ülseri profilaksisi.
- Pulmoner toilet ve solunum fizyoterapisi.
- Aile odaklı bakım.
Rehabilitasyon:
- Solunum rehabilitasyonu.
- Fizik tedavi ve egzersiz programı.
- Konuşma terapisi.
- Psikososyal destek.
- Post-travmatik stres bozukluğuna yönelik destek.
İnhalasyon Yanığı Komplikasyonları
Komplikasyonlar arasında şunlar yer alır:
- Solunum yetmezliği
- ARDS
- Pnömoni
- Atelektazi
- Hava yolu darlığı ve trakeal stenoz
- Bronkospazm
- Mukus tıkacı
- Hipoksik beyin hasarı
- Karbon monoksit ilişkili kalıcı nörolojik sekel
- Çoklu organ yetmezliği
- Akut böbrek hasarı
- Sepsis
- Tromboembolizm
- Ses ve yutma bozuklukları
- Kronik akciğer fonksiyon kaybı
- Psikolojik etkilenme
- Yaşam kalitesinde azalma
- Mortalite (yüksek)
Korunma
Önlemenin temel stratejileri:
- Yangın güvenlik önlemleri (alarm, söndürücü, çıkış planı).
- Karbon monoksit dedektörleri.
- Soba ve şofben bakımı.
- Doğalgaz ve LPG tesisat güvenliği.
- Sigara kullanımının azaltılması.
- Mum ve açık alev kullanımına dikkat.
- Yangın çıkış planı eğitimi.
- Kapalı alanda yanma kaynağı kullanmama.
- Yangın söndürücülerin uygun yerleştirilmesi.
- İş yerinde koruyucu donanım ve eğitim.
- Toksik gaz maruziyetine karşı önlem.
- Halk sağlığı kampanyaları.
- Çocuk gözetimi.
- İlk yardım eğitimi.
- Düzenli aşı ve solunum sağlığı kontrolü.
- Acil durum bilinçlendirme.
Sık Sorulan Sorular
İnhalasyon yanığı nasıl tanınır? Yüzde yanık, kurum kalıntısı, ses kısıklığı, stridor, öksürük, solunum güçlüğü ile düşünülmelidir.
Karbon monoksit zehirlenmesinde pulse oksimetri güvenilir mi? Hayır. Pulse oksimetri karboksihemoglobini ayıramaz; satürasyon yüksek görünebilir.
Hiperbarik oksijen kimlere uygulanır? Bilinç değişikliği, kardiyak iskemi, gebelik, yüksek karboksihemoglobin, kalıcı nörolojik bulgular olan hastalarda.
Steroid verilmeli mi? Rutin önerilmez. Bronkospazm ve bronşiyolit obliterans gibi durumlarda seçilmiş olgularda kullanılır.
İlk yardımda ne yapmalıyım? Hastayı duman ortamından çıkarın, 112'yi arayın, oksijen verin, solunum kontrol edin.
Yangın söndürürken ne dikkat etmeliyim? Maske ve koruyucu donanım kullanın; tek başına müdahale etmeyin.
Çocuklar daha mı duyarlı? Evet. Vücut yüzey alanı ve solunum işlevleri nedeniyle çocuklar yüksek risk altındadır.
Hangi durumda acile başvurmalıyım? Duman teması sonrası ses kısıklığı, öksürük, solunum güçlüğü, baş ağrısı, bulantı, bilinç bulanıklığı durumunda bekletmeden başvurun.