Yüz bölgesi zona (herpes zoster ophthalmicus, trigeminal zona), Varicella-Zoster Virus (VZV) yeniden aktivasyonuna bağlı, trigeminal sinirin etkilediği yüz bölgesinde ortaya çıkan veziküler döküntü ile karakterize bir hastalıktır. Çocuklukta geçirilen suçiçeği sonrasında sinir gangliyonlarında latent kalan virüsün reaktivasyonu sonucu gelişir. Şiddetli ağrı ve postherpetik nevralji riski oluşturur.
Yüz bölgesi zona, özellikle göz tutulumu (oftalmik dal) açısından önemlidir. Erken tanı ve antiviral tedavi, görme bozukluğu dahil ciddi komplikasyonların önlenmesinde belirleyici rol oynar.
Yüz Bölgesi Zona Nedir?
Yüz bölgesi zona, trigeminal sinirin (V. kraniyal sinir) etkilediği bir veya daha fazla dalda VZV reaktivasyonu olarak tanımlanır. Trigeminal dallar:
- V1 (oftalmik dal): Alın, üst göz kapağı, kornea, burun ucu. Zoster ophthalmicus.
- V2 (maksiller dal): Yanak, üst dudak, üst dişler.
- V3 (mandibular dal): Alt çene, alt dudak, alt dişler, dil ön 2/3.
Ramsay Hunt sendromu: VII. kraniyal sinir (fasyal sinir) tutulumu, kulakta vezikül ve fasiyal paralizi.
Yüz Bölgesi Zona Belirtileri
Klinik tablo:
- Prodromal dönem (1-3 gün):
- Ateş, halsizlik.
- Baş ağrısı.
- Etkilenen alanda yanma, karıncalanma.
- Şiddetli ağrı.
- Akut dönem (3-14 gün):
- Veziküler döküntü (etkilenen sinir dalında).
- Tek taraflı dağılım.
- Orta hattı geçmeme.
- Kümelenmiş kabarcıklar.
- Şiddetli yanıcı ağrı.
- Allodini (hafif dokunmaya ağrı).
- Lenf bezi şişliği.
- Vezikül-ülser-kabuk: Kabarcıklar açılır, ülserleşir, kabuk bağlar.
- İyileşme: 2-4 hafta, skar bırakabilir.
- Göz tutulumu:
- Hutchinson işareti (burun ucunda vezikül).
- Konjunktivit.
- Keratit.
- İrit, üveit.
- Görme bozukluğu.
- Acil tedavi gerektirir.
- Ağız içi lezyonlar (V2, V3): Damak, diş eti, dil tutulumu.
- Diş ağrısı (yanlış tanıya neden olabilir).
- Lokal duyu kaybı.
- Postherpetik nevralji (uzun süreli ağrı).
- Bazı olgularda fasiyal paralizi (Ramsay Hunt).
Yüz Bölgesi Zona Nedenleri
- Varicella-Zoster Virus (VZV) reaktivasyonu
- Çocuklukta geçirilen suçiçeği öyküsü
- Latent virüsün sinir gangliyonlarında bulunması
- Bağışıklık sisteminin zayıflaması
- Tetikleyici faktörler:
- Yaşlanma (immün senesens).
- Stres.
- İmmün yetmezlik.
- Kemoterapi.
- Radyoterapi.
- Organ nakli.
- Steroid kullanımı.
- HIV.
- Kanser.
- Travma.
- Cerrahi.
- Aşırı yorgunluk.
Risk Faktörleri
- İleri yaş (>50 yaş; yaş ile insidans artışı)
- Bağışıklık baskılayıcı tedavi
- HIV ve immün yetmezlikler
- Kanser ve kemoterapi
- Organ nakli
- Steroid kullanımı
- Diyabet
- Otoimmün hastalıklar
- Kronik stres
- Önceki zona öyküsü
- Çocuklukta suçiçeği geçirmiş olmak (ön koşul)
- Aile öyküsü
Yüz Bölgesi Zona Tanısı
- Anamnez: Suçiçeği öyküsü, ağrı, döküntü dağılımı, eşlik eden hastalıklar.
- Klinik muayene: Tipik tek taraflı dermatomal döküntü, sinir dalı dağılımı, göz değerlendirmesi.
- Klinik tanı sıklıkla yeterli.
- Laboratuvar testleri:
- Tzanck testi.
- Viral kültür.
- PCR (en hassas).
- Direkt fluoresan antikor.
- Serolojik testler.
- Oftalmoloji değerlendirmesi: V1 tutulumunda zorunlu (Hutchinson işareti).
- KBB değerlendirmesi: Ramsay Hunt şüphesinde.
- Nöroloji değerlendirmesi: Postherpetik nevralji.
- Sistemik değerlendirme: İmmün durum.
- Ayırıcı tanı: Herpes simpleks, kontakt dermatit, impetigo, eritema multiforme, atipik diş ağrısı, sinüzit, küme baş ağrısı, trigeminal nevralji.
Yüz Bölgesi Zona Tedavisi
Tedavi antiviral, ağrı yönetimi ve komplikasyon önlemeyi içerir. Erken başlama kritiktir.
Sistemik antiviral tedavi:
- İlk 72 saatte başlanmalı.
- Asiklovir: 800 mg 5 kez/gün, 7-10 gün.
- Valasiklovir: 1000 mg 3 kez/gün, 7 gün.
- Famsiklovir: 500 mg 3 kez/gün, 7 gün.
- IV asiklovir (göz tutulumu, immün yetmezlik).
- Lezyon süresini, ağrıyı ve postherpetik nevralji riskini azaltır.
Ağrı yönetimi:
- Parasetamol, NSAİ.
- Opioid analjezikler (şiddetli ağrı).
- Gabapentin.
- Pregabalin.
- Trisiklik antidepresanlar (amitriptilin).
- Topikal lidokain.
- Topikal kapsaisin (kronik ağrı).
- Sinir bloğu (gerekli olgular).
Topikal tedavi:
- Topikal antiviral (sınırlı yarar, sistemikle birlikte).
- Antiseptik solüsyonlar.
- Yara bakımı.
- Kabuk yumuşatma.
- Soğuk uygulama.
Göz tutulumu (zoster ophthalmicus):
- Acil oftalmoloji konsültasyonu.
- Sistemik antiviral.
- Topikal antiviral göz damlası.
- Topikal kortikosteroid (sınırlı endikasyon).
- Yapay göz yaşı.
- İrit, üveit tedavisi.
- Düzenli takip.
Postherpetik nevralji tedavisi:
- Gabapentin, pregabalin (birinci basamak).
- Trisiklik antidepresanlar.
- Topikal lidokain yamaları.
- Topikal kapsaisin.
- Opioid analjezikler.
- Sinir bloğu.
- TENS (transkutanöz elektriksel sinir stimülasyonu).
- Botulinum toksin enjeksiyonları.
Sekonder enfeksiyon yönetimi:
- Topikal antibiyotik (mupirosin).
- Sistemik antibiyotik (gerekli olgular).
- Yara bakımı.
İmmün yetmezliği olan hastalar:
- IV asiklovir.
- Hastane yatışı.
- Yakın takip.
- Yaygın enfeksiyon riski.
Aşı:
- Zoster aşısı (rekombinant zona aşısı - Shingrix).
- 50 yaş üzeri önerilir.
- 2 doz, 2-6 ay arayla.
- Zona ve postherpetik nevraljiyi belirgin azaltır.
- Suçiçeği aşısı (çocukluk).
Eşlik eden tedaviler:
- Beslenme desteği.
- Stres yönetimi.
- Psikososyal destek.
- Bağışıklık sistemini destekleyen yaşam tarzı.
Multidisipliner yaklaşım:
- Enfeksiyon hastalıkları.
- Dermatoloji.
- Oftalmoloji (V1 tutulumu).
- KBB (Ramsay Hunt).
- Nöroloji (postherpetik nevralji).
- Algoloji.
- Pediatri (immün yetmezlik).
- Onkoloji.
İzlem: Akut dönem boyunca yakın takip; postherpetik nevralji değerlendirmesi; göz tutulumunda uzun dönem takip.
Yüz Bölgesi Zona Komplikasyonları
- Postherpetik nevralji (sık ve önemli)
- Görme bozukluğu
- Korneal ülserasyon, keratit
- Üveit, irit
- Sekonder glokom
- Görme kaybı
- Fasiyal paralizi (Ramsay Hunt)
- İşitme kaybı
- Tinnitus
- Vertigo
- Sekonder bakteriyel enfeksiyon
- Sellülit
- Sepsis (immün yetmezlik)
- Yaygın zoster
- Visceral tutulum (oldukça nadir)
- Ensefalit, menenjit
- Skar bırakma
- Estetik bozukluk
- Psikososyal etkilenme
- Depresyon, anksiyete (kronik ağrı)
- Yaşam kalitesinde belirgin azalma
Korunma
- Zoster aşısı (50 yaş üzeri önerilir).
- Suçiçeği aşısı (çocukluk).
- Bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi.
- Stres yönetimi.
- Düzenli uyku.
- Sağlıklı beslenme.
- Düzenli egzersiz.
- Sigaranın bırakılması.
- Alkol sınırlandırılması.
- Sistemik hastalıkların yönetimi.
- İmmün yetmezliği olanlarda dikkat.
- Aktif zona lezyonu olan kişilerden kaçınma.
- Erken belirtilerde başvuru.
Sık Sorulan Sorular
Yüz bölgesi zona nedir? Trigeminal sinir bölgesini etkileyen, çocuklukta geçirilen suçiçeği virüsünün reaktivasyonu.
Hangi yaşta görülür? En sık 50 yaş üzeri; ancak her yaşta görülebilir.
Antiviral ne zaman başlanmalı? İlk 72 saatte; erken başlama prognozu belirler.
Göz tutulumu acil mi? Evet. Acil oftalmoloji konsültasyonu gerekir.
Postherpetik nevralji nedir? Lezyonlar iyileştikten sonra 90 günden uzun süren ağrı.
Aşı koruyucu mu? Evet. Shingrix aşısı zona ve postherpetik nevralji riskini belirgin azaltır.
Bulaşıcı mı? Aktif lezyonlar suçiçeğine maruz kalmamış kişiler için bulaşıcıdır (suçiçeği geçişir).
Hangi durumda hekime başvurmalıyım? Yüzde tek taraflı veziküler döküntü, şiddetli ağrı, göz tutulumu, kulakta lezyon, fasiyal güçsüzlük durumunda hemen başvurun.
