Akut ürtiker, derinin yüzeyel tabakalarında ödem oluşumuyla karakterize, kabarık, kaşıntılı ve hızla yer değiştiren döküntülerle seyreden bir hastalıktır. Halk arasında "kurdeşen" olarak bilinir. Lezyonlar genellikle saatler içinde gelişir ve 24 saat içinde kaybolur; ancak yeni alanlarda tekrar görülebilir. Belirtilerin 6 haftayı aşmaması "akut ürtiker" tanımını verir.
Çoğu olguda nedeni saptanamaz ya da geçici bir tetikleyiciye bağlıdır. Ürtiker tek başına ya da anjiyoödem ve anafilaksinin parçası olarak görülebilir. Tedavi yaklaşımı tetikleyici kontrolü ve semptomatik ilaç kullanımı üzerine kuruludur.
Akut Ürtiker Nedir?
Ürtiker, deri ve mukozanın yüzeyel damarlarındaki vazodilatasyon ve geçirgenliğin artmasıyla ödem oluşmasıdır. Mast hücrelerinin aktivasyonu ve histamin salınımı temel patogenezdir. IgE aracılı, IgE bağımsız (kompleman aktivasyonu, ilaçlar) ya da fiziksel uyaranlarla tetiklenebilir.
Klinik formlar:
- Akut ürtiker: 6 haftadan kısa süren olgular.
- Kronik ürtiker: 6 haftadan uzun süren ve haftanın çoğu gününde belirtilerin tekrar ettiği olgular.
- İndüklenebilir ürtiker: Belirli fiziksel uyaranlarla tetiklenen (soğuk, sıcak, basınç, su, güneş, egzersiz).
- Anjiyoödem eşliğinde ürtiker: Derin yapıların ödemi de eşlik eder.
Akut Ürtiker Belirtileri
Tipik bulgular:
- Kabarık, kızarık ve sınırları belirgin döküntüler (papül)
- Yoğun kaşıntı ve yanma hissi
- Lezyonların yer değiştirmesi: Bir bölgede kaybolup başka bölgede ortaya çıkması.
- Lezyonların 24 saat içinde kaybolması
- Düşük ateş ya da ateşsizlik
- Halsizlik
- Kabarıklıkların birleşip büyük plaklar oluşturabilmesi
- Anjiyoödem eşliği: Dudak, göz kapakları, dil, yüzde şişme.
- Eklemlerde hafif rahatsızlık
- Karın ağrısı ve gastrointestinal belirtiler: Bazı olgularda.
- Yumuşak doku şişmesi
Aşağıdaki bulgular ciddi reaksiyon ya da anafilaksiyi düşündürür:
- Solunum güçlüğü
- Hışıltı, stridor
- Yutma güçlüğü
- Hipotansiyon, baş dönmesi
- Bilinç değişikliği
- Yaygın ödem
Akut Ürtiker Nedenleri
Olası tetikleyiciler:
Enfeksiyonlar:
- Viral enfeksiyonlar (üst solunum yolu, gastroenterit, hepatit)
- Bakteriyel enfeksiyonlar (streptokokal farenjit, üriner enfeksiyon)
- Paraziter enfeksiyonlar
- Mantar enfeksiyonları
İlaçlar:
- Antibiyotikler (penisilin, sefalosporin, sulfonamid)
- NSAİİ ve aspirin
- Opioidler
- ACE inhibitörü
- Kontrast madde
- Aşılar
Gıdalar:
- Fıstık, fındık
- Kabuklu deniz ürünleri
- Süt, yumurta
- Çikolata, kakao
- Çilek
- Domates
- Bazı katkı maddeleri
Böcek sokması ve teması:
- Arı, eşek arısı
- Karınca
- Sivrisinek
Lateks ve diğer temas alerjenleri
Fiziksel uyaranlar:
- Soğuk (soğuk ürtikeri)
- Sıcak ve egzersiz (kolinerjik ürtiker)
- Basınç
- Güneş
- Su (akuajenik ürtiker)
- Sürtünme
Stres
Otoimmün durumlar
İdiyopatik (nedenin saptanmaması)
Risk Faktörleri
Akut ürtiker olasılığı şu durumlarda artar:
- Atopik yapı (alerji, astım, atopik dermatit)
- Aile öyküsünde alerji
- Sık enfeksiyon
- NSAİİ ve antibiyotik kullanımı
- Bilinen gıda alerjisi
- Çevresel maruziyetler
- Otoimmün hastalık öyküsü
- Stresli yaşam dönemleri
- Çocukluk dönemi
- Kadın cinsiyet
- Önceki ürtiker öyküsü
- Fiziksel uyaranlara karşı duyarlılık
Akut Ürtiker Tanısı
Tanı klinik bulgularla konur:
- Anamnez: Belirtilerin başlangıcı, ilerlemesi, tetikleyici, ilaç ve gıda kullanımı, enfeksiyon belirtileri, eşlik eden hastalıklar, aile öyküsü.
- Fizik muayene: Lezyonların özellikleri, dağılımı, anjiyoödem varlığı, sistemik bulgular.
- Klinik tanı: Tipik klinik görünüm yeterlidir.
- Laboratuvar: Rutin gerekmez. Eşlik eden enfeksiyon ya da sistemik bulgular varsa tam kan sayımı, CRP, idrar tetkiki, tiroid testleri, otoantikor taraması.
- Alerji testleri: Şüphelenilen alerjene yönelik IgE testi ya da cilt prick testi.
- Provokasyon testleri: Fiziksel ürtiker şüphesinde (soğuk, basınç, ışık).
- Cilt biyopsisi: Atipik ya da uzun süren olgularda vaskülit ekarte etmek için.
- Ürtikeryal vaskülit dışlanması: Lezyonlar 24 saatten uzun sürüyor, ekimoz bırakıyor ya da yanma hissi öne çıkıyorsa.
Akut Ürtiker Tedavisi
Tedavi semptom kontrolü ve tetikleyici yönetimini içerir.
Tetikleyici kontrolü:
- Şüpheli ilaç ya da gıdanın kesilmesi.
- Enfeksiyonun tedavisi.
- Fiziksel uyaranlardan kaçınma.
- Sıcak ve aşırı duş gibi tetikleyicilerden uzak durma.
Birinci basamak ilaç tedavisi:
- İkinci kuşak (sedatif olmayan) H1 antihistaminik (setirizin, levosetirizin, feksofenadin, loratadin, desloratadin, bilastin) standart doz.
- Yanıt yetersizse standart dozun 4 katına kadar artırılabilir.
- Birinci kuşak antihistaminikler (difenhidramin, hidroksizin) sınırlı kullanım (sedatif yan etki).
Yardımcı tedaviler:
- H2 antihistaminik eklenebilir (ranitidin, famotidin).
- Lökotriyen reseptör antagonisti (montelukast) seçilmiş olgularda.
- Kısa süreli oral kortikosteroid (prednizolon) — ağır olgularda, 3-5 gün.
- Soğuk kompres ve mentol içerikli topikal ürünler kaşıntıyı hafifletir.
Anafilaksi şüphesinde:
- Adrenalin (intramusküler).
- Acil servis değerlendirmesi.
- Solunum ve dolaşım desteği.
Hospitalizasyon endikasyonları:
- Anjiyoödem ile birlikte solunum güçlüğü.
- Sistemik belirtiler.
- Tedaviye yanıtsızlık.
- Şok bulguları.
- Yaygın ödem.
Hasta eğitimi:
- Tetikleyicilerden kaçınma.
- İlaç kullanım talimatı.
- Belirtiler ağırlaşırsa nereye başvurulacağı.
- Adrenalin oto-enjektör kullanımı (anafilaksi riski olanlar).
İzlem: Çoğu olgu birkaç günde geriler; uzayan ya da tekrarlayan olgularda alerji uzmanı değerlendirmesi gerekir.
Akut Ürtiker Komplikasyonları
Komplikasyonlar arasında şunlar yer alır:
- Anafilaksi gelişimi
- Anjiyoödem ve hava yolu obstrüksiyonu
- Kronik ürtikere geçiş
- Uyku bozuklukları
- Kaşıntıya bağlı sekonder enfeksiyon
- Psikolojik etkilenme ve yaşam kalitesi azalması
- Anksiyete ve depresyon
- Sosyal aktivite kısıtlılığı
- İlaç yan etkileri
- İş gücü kaybı
Korunma
Akut ürtikerden korunma için bazı önlemler:
- Bilinen alerjenden kaçınma.
- Etiket okuma alışkanlığı.
- İlaç alerjisi kayıt sistemleri.
- Tetikleyici fiziksel uyaranlardan uzak durma.
- Stres yönetimi.
- Enfeksiyonların erken tedavisi.
- Sigara ve alkolden kaçınma.
- Çevresel maruziyetlerin azaltılması.
- Aşılarla enfeksiyon riskini azaltma.
- Tekrarlayan olgularda alerji uzmanı izlemi.
- Adrenalin oto-enjektör reçetelenmesi (anafilaksi riski).
- Aile ve okul/iş yerinin bilgilendirilmesi.
Sık Sorulan Sorular
Ürtiker bulaşıcı mıdır? Hayır. Ürtiker bulaşıcı değildir.
Ne zaman doktora gitmeliyim? Solunum güçlüğü, yüz ve dil şişmesi, baş dönmesi, sistemik belirtilerle birlikte ürtiker varsa bekletmeden acile başvurun.
Antihistaminik kullanmaya devam etmeliyim? Belirtiler sürdüğü sürece düzenli kullanım önerilir. Tedavi kesimi hekim önerisiyle yapılır.
Kortikosteroid gerekli mi? Antihistaminiklere yanıt yetersiz olduğunda kısa süreli kullanılabilir.
Hangi gıdalar tetikler? Fıstık, fındık, deniz ürünleri, çilek, süt, yumurta, çikolata yaygın tetikleyicilerdir.
Soğuk ürtikeri nedir? Soğuk uyarıyla ortaya çıkan formdur. Soğuk havuza girme, soğuk içeceklerle anjiyoödem ve anafilaksi yapabilir.
Stres ürtiker yapar mı? Stres mevcut ürtikeri ağırlaştırabilir ya da tetikleyebilir.
Çocuğumda sık ürtiker, alerji testi gerekli mi? Tekrarlayan ya da uzun süren olgularda alerji uzmanına yönlendirme yararlıdır.