Gıda kaynaklı hastalıklar, mikrop kapmış yiyeceklerin veya içeceklerin tüketilmesiyle ortaya çıkan, genellikle sindirim sistemini etkileyen rahatsızlıklardır. Bakteri, virüs veya parazit bulaşmış gıdaların yenmesi sonucunda vücut tepki göstererek kusma, ishal ve karın ağrısı gibi belirtilerle durumu dışarı atmaya çalışır. Bu rahatsızlıklar genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden geçse de, bazı durumlarda vücudun aşırı sıvı kaybetmesine neden olarak tıbbi müdahale gerektirebilir.
Kimlerde Görülür?
Gıda kaynaklı hastalıklar, yaşı veya cinsiyeti fark etmeksizin herkesi etkileyebilir. Ancak bazı gruplar bu hastalıklara karşı daha savunmasızdır. Özellikle beş yaşından küçük çocuklar, bağışıklık sistemi henüz tam gelişmediği için risk altındadır. 65 yaş ve üzerindeki kişilerde ise bağışıklık sisteminin yaşla birlikte zayıflaması, enfeksiyonların daha ağır atlatılmasına neden olabilir. Hamile kadınlar, vücutlarındaki hormonal ve bağışıklık değişimleri nedeniyle gıda kaynaklı hastalıklara karşı daha duyarlıdır. Bunların dışında, kanser tedavisi görenler, şeker hastaları veya organ nakli yapılmış kişiler gibi bağışıklık sistemini baskılayan rahatsızlığı olanlar, mikrop kapmış gıdalardan çok daha hızlı ve şiddetli etkilenebilirler.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Gıda kaynaklı hastalıkların belirtileri, tüketilen gıdadaki mikroba bağlı olarak yemekten birkaç saat sonra başlayabileceği gibi bazen günler sonra da ortaya çıkabilir. En sık görülen belirti, günde üçten fazla sulu dışkılama yani ishaldir. Buna genellikle şiddetli karın krampları ve ağrı eşlik eder. Kişilerde mide bulantısı ve kusma isteği oldukça yaygındır. Vücut mikroplarla savaşırken ateş yükselebilir ve titreme görülebilir. Ayrıca halsizlik, yoğun yorgunluk hissi ve kas ağrıları da sıkça rastlanan durumlardır. Bazı vakalarda dışkıda kan görülmesi veya vücudun susuz kalması (dehidratasyon) gibi daha ciddi durumlar ortaya çıkabilir.
Tanı Nasıl Konulur?
Hastalığın tanısı genellikle kişinin anlattığı şikayetler ve yediği son yemeklerin sorgulanması ile konulur. Doktorunuz, son birkaç gün içinde neler yediğinizi, benzer belirtilerin çevrenizdeki kişilerde olup olmadığını anlamaya çalışır. Eğer belirtiler çok şiddetliyse veya uzun sürüyorsa, dışkı tahlili istenebilir. Bu tahlil sayesinde bağırsaklarınızdaki mikropların türü belirlenir. Bazı durumlarda kan testleri yapılarak vücuttaki enfeksiyon düzeyi veya sıvı kaybının boyutu kontrol edilebilir. Çok nadir görülen şiddetli vakalarda, bağırsakların durumunu görmek için görüntüleme yöntemlerine ihtiyaç duyulabilir.
Komplikasyonlar Nelerdir?
Bu hastalıkların en büyük tehlikesi sıvı kaybıdır. Vücut ishal ve kusma yoluyla sadece su değil, aynı zamanda hayati önem taşıyan tuz ve mineralleri de kaybeder. Eğer bu kayıp yerine konulmazsa, ciddi halsizlik, baş dönmesi ve tansiyon düşüklüğü yaşanabilir. Özellikle çocuklarda ve yaşlılarda böbreklerin zarar görmesi gibi daha ciddi sorunlar oluşabilir. Nadiren de olsa, bazı bakteriyel enfeksiyonlar kan dolaşımına geçerek vücudun diğer bölümlerine yayılabilir veya eklem ağrıları gibi kalıcı olmayan ama rahatsız edici etkilere yol açabilir. Sinir sistemini etkileyen çok daha nadir komplikasyonlar da bildirilmiştir, ancak bunlar genellikle uygun tedaviyle önlenebilir.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Gıda kaynaklı hastalıklar, mikrop bulaşmış yiyeceklerin veya suların tüketilmesiyle bulaşır. Bu bulaşma süreci genellikle hijyenik olmayan koşullarda gerçekleşir. Çiğ veya az pişmiş etler, özellikle kümes hayvanları ve kıyma, bakterilerin en sık bulunduğu gıdalardır. Pastörize edilmemiş sütler ve taze peynirler, zararlı mikropları barındırabilir. Yıkanmamış sebze ve meyveler, topraktan gelen mikropları taşıyabilir. Ayrıca, yemek hazırlayan kişinin elini yıkamaması veya tuvalet sonrası hijyen kurallarına uymaması, mikropların doğrudan yemeğe geçmesine neden olur. Mutfak tezgahları, kesme tahtaları ve kirli bıçaklar, mikropların bir gıdadan diğerine taşınmasına yani çapraz bulaşmaya yol açar. İçme suyu kaynaklarının dışkı ile kirlenmesi de bir diğer yaygın bulaşma yoludur.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Her mide rahatsızlığı hastaneye gitmeyi gerektirmez, ancak bazı durumlarda mutlaka bir uzmana görünmek gerekir. İshaliniz üç günden uzun sürüyorsa, vücudunuzda çok şiddetli sıvı kaybı belirtileri (ağız kuruluğu, idrara çıkamama, gözlerin çökmesi) varsa veya dışkınızda kan görüyorsanız vakit kaybetmemelisiniz. Yüksek ateşin 38 derecenin üzerine çıkması ve düşmemesi, şiddetli karın ağrısı ve sürekli kusma nedeniyle hiçbir şey yiyip içememek, ciddi bir durumun habercisi olabilir. Ayrıca, nörolojik bir belirti olan bulanık görme, kaslarda güçsüzlük veya kollarda karıncalanma hissederseniz, bu durum acil tıbbi müdahale gerektirir.
Son Değerlendirme
Gıda kaynaklı hastalıklardan korunmanın en etkili yolu, mutfakta temel hijyen kurallarına uymaktır. Ellerinizi yemek hazırlamadan önce ve tuvaletten sonra mutlaka sabunla yıkayın. Et, tavuk ve balık gibi gıdaları pişirirken iç kısımlarının iyice piştiğinden emin olun. Çiğ gıdalarla pişmiş gıdaları birbirine temas ettirmeyin; kesme tahtalarınızı ayırın. Meyve ve sebzeleri bol suyla yıkayın. Buzdolabındaki sıcaklık ayarının doğru olduğundan emin olun ve bozulma şüphesi olan yiyecekleri tüketmeyin. Dışarıda yemek yerken temizliğinden emin olmadığınız yerlerden uzak durmak, sağlığınızı korumak adına atabileceğiniz en basit ve etkili adımdır.
Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.
