Etilen glikol zehirlenmesi, antifriz, fren sıvısı, deterjan, boya ve bazı endüstriyel ürünlerde bulunan etilen glikol bileşiklerinin yutulması, solunması ya da deri yoluyla emilmesi sonucu gelişen ciddi bir intoksikasyon tablosudur. Tatlı bir tat ve renksiz görünüm nedeniyle kazara ya da kasıtlı alımlarla görülür. Metabolik asidoz, akut böbrek hasarı ve nörolojik tutulum ile karakterizedir. Hızlı tanı, antidot ve hemodiyaliz tedavisi prognozu olumlu yönde değiştirir.
Etilen glikol zehirlenmesi çocuk ve evcil hayvanlarda kazara, erişkinlerde sıklıkla kasıtlı alımlarla görülür. Erken tanı ve uygun yönetim mortaliteyi belirgin biçimde azaltır.
Etilen Glikol Zehirlenmesi Nedir?
Etilen glikol vücutta alkol dehidrogenaz tarafından önce glikolaldehite, ardından glikolik aside ve oksalik aside dönüşür. Bu metabolitler yüksek anyon açıklı metabolik asidoz, kalsiyum oksalat kristali oluşumu ve buna bağlı böbrek hasarı yaratır. Etkin antidot ve hemodiyaliz tedavisi ile organ hasarı önlenebilir.
Klinik formlar:
- Akut yutma sonrası intoksikasyon (yaygın)
- İnhalasyon yoluyla (nadir)
- Deri yoluyla emilim (nadir)
- Çocuklarda ve evcil hayvanlarda kazara alım
- İntihar girişimi
Etilen Glikol Zehirlenmesi Belirtileri
Klinik tablo metabolitlerin oluşumuyla saatler içinde gelişir. Üç klasik faz tanımlanmıştır:
Birinci faz (alımdan sonra 0-12 saat) — santral sinir sistemi:
- Etanol benzeri sarhoşluk
- Konfüzyon
- Halsizlik
- Konuşma bozukluğu
- Bulantı, kusma
- Baş ağrısı
- Nöbet
- Koma
- Meningeal irritasyon belirtileri
İkinci faz (12-24 saat) — kardiyopulmoner:
- Çarpıntı, taşikardi
- Hipertansiyon
- Aritmi
- Solunum güçlüğü
- Akciğer ödemi
- ARDS
- Yüksek anyon açıklı metabolik asidoz
- Çoklu organ yetmezliği
Üçüncü faz (24-72 saat) — böbrek:
- Akut böbrek hasarı
- Hematuri, kristalüri
- Oligüri/anüri
- Üremik belirtiler
- Kalsiyum oksalat kristalleri
Geç dönem (5-20 gün): Geç başlangıçlı kraniyal nöropati, görme bozuklukları.
Etilen Glikol Zehirlenmesi Nedenleri
- Antifriz tüketimi (otomobil radyatörleri)
- Fren sıvısı
- Cam temizleyici
- Boya tinerleri
- Bazı temizlik maddeleri
- Endüstriyel solventler
- Kazara çocuk ya da evcil hayvan alımı
- İntihar girişimi
- Bazı kozmetik ve hijyen ürünleri
- Bazı tıbbi cihazlar
Risk Faktörleri
- Antifriz erişimi
- Yetersiz kimyasal saklama
- Çocuk güvenliği eksikliği
- Evcil hayvan erişimi
- Alkol kullanım bozukluğu
- Psikiyatrik bozukluklar
- Sosyoekonomik dezavantaj
- Endüstriyel iş güvenliği eksikliği
- Yetersiz eğitim
- İçeriği bilinmeyen şişeleme
Etilen Glikol Zehirlenmesi Tanısı
- Anamnez: Antifriz ya da etilen glikol içeren ürün tüketimi, son alım zamanı, eşlik eden semptomlar.
- Fizik muayene: Vital bulgular, nörolojik muayene, hidrasyon durumu.
- Laboratuvar:
- Yüksek anyon açıklı metabolik asidoz
- Yüksek osmolar açık
- Etilen glikol düzeyi (mümkünse)
- Biyokimya (üre, kreatinin, glikoz, elektrolit)
- Karaciğer fonksiyon testleri
- Tam kan
- Koagülasyon
- Kan gazı
- İdrar mikroskopisi (kalsiyum oksalat kristalleri)
- İdrarda Wood lambası ile floresan (bazı antifrizlerde florosein bulunabilir)
- EKG ve monitörizasyon.
- Görüntüleme: Eşlik eden hastalıkların değerlendirilmesi.
- Ayırıcı tanı: Metanol, salisilat, izopropil alkol, diyabetik ketoasidoz, sepsis, üremik asidoz, propilen glikol.
Etilen Glikol Zehirlenmesi Tedavisi
Tedavi acil ve sistematiktir.
Acil destek tedavi:
- ABCDE protokolü.
- Hava yolu güvenliği.
- Oksijen desteği.
- Damar yolu açma.
- Sıvı resüsitasyonu.
- Vital bulgu izlemi.
- Sodyum bikarbonat (asidoz yönetimi).
- Hipoglisemi düzeltilmesi.
- Nöbet kontrolü.
Antidot tedavisi:
- Fomepizol: Alkol dehidrogenazı inhibe eder. Birinci basamak antidot.
- Etanol: Alternatif; fomepizol yoksa intravenöz infüzyon ya da oral. Etanol düzeyi hedefi 100-150 mg/dL.
- Antidot, etilen glikolün toksik metabolitlere dönüşmesini engeller.
Hemodiyaliz:
- Yüksek etilen glikol düzeyi.
- Ağır metabolik asidoz.
- Akut böbrek hasarı.
- Klinik bozulma.
- Etilen glikol ve metabolitlerini etkin biçimde uzaklaştırır.
Yardımcı tedaviler:
- Tiamin (oksalik asit metabolizmasını destekler).
- Piridoksin (vitamin B6).
- Magnezyum desteği.
- Glukoz desteği.
- Vazopressör desteği.
- Kalsiyum desteği (hipokalsemi varlığında).
- Akut böbrek hasarı yönetimi.
- Eşlik eden hastalıkların yönetimi.
Komplikasyon yönetimi:
- Çoklu organ yetmezliği.
- Akciğer ödemi ve ARDS.
- Aritmi.
- Nöbet ve status epileptikus.
- Akut böbrek hasarı.
- Pankreatit.
İzlem: Klinik düzelme, asidoz, böbrek fonksiyonları, psikiyatrik değerlendirme.
Etilen Glikol Zehirlenmesi Komplikasyonları
- Akut böbrek hasarı ve kronik böbrek hastalığı
- Hipokalsemi
- Aritmi
- Çoklu organ yetmezliği
- ARDS
- Hipoksik beyin hasarı
- Geç kraniyal nöropati
- Görme bozuklukları
- Tromboembolizm
- Sepsis
- Pankreatit
- Psikolojik etkilenme
- İş gücü kaybı
- Mortalite
Korunma
- Antifriz ve diğer etilen glikol içeren ürünlerin güvenli depolanması.
- Çocuk güvenlik kapakları.
- Çocuk ve evcil hayvanların erişiminden uzak tutma.
- Endüstriyel iş güvenliği eğitimi.
- Kişisel koruyucu donanım.
- Etiketleme.
- Alkol kullanım bozukluğunun tedavisi.
- İntihar önleme programları.
- Psikiyatrik hizmetlere erişim.
- Halk sağlığı kampanyaları.
- Eğitim ve farkındalık.
- Acil ekip eğitimi.
- Reçete denetimi.
- Antidot temininin sağlanması.
Sık Sorulan Sorular
Etilen glikol etanol gibi mi etki eder? Hayır. Etanol içkilerdeki güvenli alkoldür; etilen glikol toksik metabolitleri nedeniyle yaşamı tehdit eder.
Tatlı tat neden risklidir? Çocuk ve evcil hayvanlar tatlı tat nedeniyle yutabilir; sahibi olmadan tehlikeli olabilir.
Hangi belirtiler tehlikeli? Bilinç değişikliği, nöbet, idrar miktarında azalma, hızlı solunum ve hipotansiyon ciddi belirtilerdir.
Hemodiyaliz neden önemli? Etilen glikol ve toksik metabolitleri etkin biçimde uzaklaştırır ve böbrek hasarını azaltır.
Antidot tedavi nasıl etki eder? Alkol dehidrogenaz enzimini bloke ederek toksik metabolitlere dönüşümü engeller.
Çocuk antifriz içti, ne yapmalıyım? Bekletmeden 112'yi arayın ve sağlık kuruluşuna başvurun.
Evcil hayvanlarda da görülür mü? Evet. Evcil hayvanlar için de yaşamı tehdit eder.
Hangi durumda acile başvurmalıyım? Antifriz ya da etilen glikol içeren ürün teması sonrası bilinç değişikliği, kusma, nefes alma güçlüğü, idrar miktarında azalma durumunda bekletmeden başvurun.