Halk arasında "dev hastalığı" olarak bilinen akromegali, büyüme hormonunun erişkin yaşamda gereğinden fazla salgılanması sonucu ortaya çıkan, yavaş ilerleyen ve vücudun neredeyse tüm organlarını etkileyen bir hormon hastalığıdır. Hastalığın en dikkat çekici yanı sinsiliğidir: değişiklikler yıllar içinde, aynanın karşısında fark edilmeyecek kadar yavaş gelişir. Ayakkabı numarası birkaç kez büyümüş, yüzükler parmağa geçmez olmuş, çene ileri çıkmış, sesin tonu kalınlaşmıştır; ancak bunların hepsi ayrı ayrı ve masum nedenlere bağlanır. Bu nedenle akromegali tanısı, belirtiler başladıktan yıllar sonra konabilmektedir.
"Dev hastalığı" adlandırması aslında iki farklı tabloyu birbirine karıştırmaktan doğar. Büyüme hormonu fazlalığı, kemik uçlarındaki büyüme plakları henüz kapanmadan, yani çocukluk veya ergenlik döneminde başlarsa boy aşırı uzar ve buna jigantizm (devlik) denir. Aynı fazlalık, büyüme plakları kapandıktan sonra, yani erişkin yaşta başlarsa boy uzayamaz; bunun yerine kemikler enine kalınlaşır, yumuşak dokular büyür ve akromegali tablosu ortaya çıkar. Erişkinlerde görülen tablo akromegalidir ve bu içeriğin konusu da odur.
Akromegali yalnızca görünümle ilgili bir sorun değildir. Büyüme hormonu ve onun aracılığıyla üretilen IGF-1 hormonu, kalpten eklemlere, şeker metabolizmasından tansiyona, solunum yollarından bağırsaklara kadar geniş bir alanda etki gösterir. Bu nedenle tedavi edilmediğinde akromegali; kalp yetmezliği, kontrolsüz şeker hastalığı, yüksek tansiyon, uyku apnesi ve eklem harabiyeti gibi ciddi sonuçlara yol açabilir. İyi haber şudur: doğru tanı ve tedaviyle bu risklerin büyük bölümü geri döndürülebilir ve hastalar normal ya da normale yakın bir yaşam beklentisine kavuşabilir.
Dev Hastalığı (Akromegali) Nedir?
Akromegali, hipofiz bezinden salgılanan büyüme hormonunun (growth hormone, GH) erişkin dönemde aşırı miktarda üretilmesiyle ortaya çıkan kronik bir hastalıktır. Adı, Yunanca "akron" (uç, uzuv) ve "megas" (büyük) sözcüklerinden gelir ve hastalığın en görünür özelliğini tarif eder: el, ayak, çene, burun gibi vücudun uç kısımlarının büyümesi.
Hastalığın işleyişini anlamak için üç basamaklı bir zinciri bilmek gerekir. Zincirin başında hipotalamus vardır; buradan salgılanan GHRH hormonu hipofizi uyarır, somatostatin adlı hormon ise onu frenler. İkinci basamakta hipofiz bezi yer alır; somatotrof adı verilen hücreleri büyüme hormonunu üretir ve gün boyunca atımlar hâlinde, özellikle gece uykusunda yoğunlaşarak kana salar. Üçüncü basamak karaciğerdir: kana karışan büyüme hormonu karaciğere ulaşır ve orada IGF-1 (insülin benzeri büyüme faktörü-1) adlı hormonun üretilmesini sağlar. Vücuttaki büyüme etkilerinin büyük bölümünü, aslında büyüme hormonunun kendisi değil, bu IGF-1 hormonu yapar.
Bu ayrım, hem tanı hem de tedavi açısından belirleyicidir. Büyüme hormonu kanda atımlar hâlinde bulunur; sabah çok yüksek, birkaç saat sonra çok düşük ölçülebilir. Dolayısıyla tek bir GH ölçümü hastalığın varlığını gösteremez. IGF-1 ise gün boyunca sabit kalır ve son günlerdeki toplam büyüme hormonu etkisini yansıtır. Bu yüzden IGF-1, akromegalide adeta bir "hafıza" testi işlevi görür ve tanının temel taşıdır.
Sağlıklı bir erişkinde büyüme hormonu tamamen işsiz değildir; kas kütlesinin korunmasında, yağ dokusunun yakılmasında, kemik döngüsünde ve enerji dengesinde görev alır. Sorun, bu hormonun sürekli ve kontrolsüz salgılanmasıdır. Erişkinde uzun kemiklerin uçlarındaki büyüme plakları kapandığı için boy uzayamaz; ancak kemikler kalınlaşabilir, kıkırdak dokusu büyüyebilir ve yumuşak dokular kalınlaşabilir. Sonuçta ortaya, boy aynı kalırken vücudun "genişlediği" bir tablo çıkar.
Akromegali seyrek görülen bir hastalıktır ve en sık orta yaşlarda, kırklı-ellili yaşlarda tanı alır. Kadın ve erkekte benzer sıklıkta görülür. Ancak tanı yaşı, hastalığın gerçek başlangıç yaşını yansıtmaz. Değişiklikler o kadar yavaş ilerler ki, hastalığın başlangıcı ile tanısı arasında çoğu zaman uzun yıllar geçer. Bu gecikme, hastalığın yol açtığı kalıcı hasarların bir bölümünden doğrudan sorumludur; çünkü kemik ve eklemlerde oluşan yapısal değişiklikler, hormon normale döndükten sonra da tam olarak geri dönmez.
Tanı gecikmesinin ilginç bir yanı, hastalığı çoğu zaman hastanın kendisinin değil, çevresinin fark etmesidir. Her gün aynaya bakan kişi, aylar içinde oluşan yavaş değişimi göremez. Buna karşılık uzun süre görmediği bir akrabası, hastanın yüz hatlarındaki değişimi hemen ayırt eder. Aynı nedenle, eski fotoğrafların yıllara göre sıralanarak karşılaştırılması, akromegali tanısında en değerli ve en basit yöntemlerden biridir. Diş hekimleri de sıkça ilk fark eden kişilerdir; çünkü dişler arasında açılan boşluklar ve protezin artık oturmaması, hastalığın erken işaretleri arasındadır.
Akromegalinin Belirtileri Nelerdir (El, Ayak ve Yüz Büyümesi)?
Akromegalinin belirtileri iki gruba ayrılır. Birinci grup, büyüme hormonu ve IGF-1 fazlalığının vücut dokularında yarattığı değişikliklerdir. İkinci grup ise, hormonu üreten hipofiz kitlesinin çevre yapılara yaptığı basıdan kaynaklanır. Hastalar genellikle her iki grubun karışımı bir tabloyla başvurur.
En tanıdık bulgu el ve ayaklardaki büyümedir. Bu büyüme yalnızca kemikten değil, kemik kalınlaşmasına eşlik eden yumuşak doku artışından kaynaklanır. Eller kalınlaşır, avuç içi etlenir, parmaklar sosis benzeri bir görünüm alır. Hasta bunu genellikle bir eşya üzerinden fark eder: yıllardır taktığı yüzük parmağından çıkmaz olur, alyansın büyütülmesi gerekir, saat kayışının deliği değiştirilir. Ayaklarda ise ayakkabı numarasının birkaç yıl içinde artması tipiktir; hasta çoğu zaman bunu kilo alımına veya "ayakların yayılmasına" bağlar.
Yüz hatlarındaki değişim, hastalığın en karakteristik yansımasıdır ve kaba hatlaşma olarak tanımlanır. Alt çene öne doğru büyür; buna prognatizm denir ve alt dişlerin üst dişlerin önüne geçmesine yol açar. Çene büyüdükçe dişler arasında boşluklar açılır; hasta yıllardır kullandığı diş protezinin artık oturmadığını fark eder. Kaş kemerleri belirginleşir, alın öne çıkar, burun kalınlaşır ve genişler, dudaklar kalınlaşır, dil büyür. Bu büyüme, halk arasında bilinen "dev" görünümünün asıl kaynağıdır ve genellikle yıllar süren bir sürecin sonucudur.
Yumuşak dokulardaki büyümenin en sık gözden kaçan sonuçlarından biri karpal tünel sendromudur. El bileğindeki dar kanaldan geçen sinir, çevresindeki dokuların kalınlaşmasıyla sıkışır. Hasta ellerinde uyuşma, karıncalanma, gece uyandıran ağrı ve tutma gücünde azalma tarif eder. Bu şikâyet çoğu zaman ayrı bir hastalık gibi tedavi edilir ve akromegali gözden kaçar. Benzer biçimde, üst solunum yollarındaki yumuşak dokuların kalınlaşması horlamaya ve uyku apnesine yol açar. Uyku apnesi, akromegalili hastaların büyük bölümünde bulunur ve gündüz uykululuğu, sabah baş ağrısı, konsantrasyon güçlüğü olarak kendini gösterir.
- Yüzüğün parmağa geçmemesi, ayakkabı numarasının birkaç yıl içinde büyümesi
- Alt çenenin öne çıkması, dişler arasında boşluk açılması, protezin oturmaması
- Sesin belirgin biçimde kalınlaşması ve derinleşmesi
- Ellerde uyuşma, karıncalanma ve gece uyandıran ağrı
- Yeni başlayan veya kötüleşen horlama ile gündüz uykululuğu
- Aşırı terleme, ciltte yağlanma ve yeni cilt etleri oluşması
- Eklem ağrıları, özellikle diz, kalça ve bel bölgesinde
Ses değişikliği, hastaların sıkça dile getirdiği ama nedenini bilmediği bir bulgudur. Gırtlak kıkırdaklarının büyümesi ve ses tellerinin kalınlaşması, sesin belirgin biçimde kalınlaşmasına ve derinleşmesine yol açar. Bu değişim öylesine kademelidir ki, hasta ancak eski bir ses kaydını dinlediğinde farkına varır. Aşırı terleme ve ciltte yağlanma da tipiktir; hastalar en soğuk günlerde bile terlediklerini, avuç içlerinin sürekli nemli olduğunu anlatır. Ciltte çok sayıda küçük et beni oluşması sık görülür ve bu bulgu, bağırsak poliplerinin de artabileceğini düşündürdüğü için ayrıca önemlidir.
Eklem ağrıları, akromegalinin en yaygın ve yaşam kalitesini en çok bozan şikâyetlerindendir. Kıkırdak dokusu önce kalınlaşır; ancak bu kalınlaşma düzensiz olduğu için eklem yüzeyleri uyumsuz hâle gelir ve zamanla kıkırdak yıpranır. Sonuçta erken yaşta kireçlenme benzeri bir tablo ortaya çıkar. Diz, kalça, omuz ve bel en çok etkilenen bölgelerdir. Eklem değişiklikleri, hormon normale döndükten sonra bile büyük ölçüde kalıcı olduğundan, erken tanının önemini en açık gösteren bulgulardan biridir.
Bası bulguları, hipofizdeki kitlenin boyutuyla ilgilidir. Akromegaliye yol açan adenomların önemli bir bölümü tanı anında makroadenom, yani 10 milimetreden büyüktür. Bu kitleler yukarı doğru büyüdüğünde görme sinirlerinin kesiştiği bölgeye bası yapar ve görme alanının dış yarılarında kayıp oluşturur. Hasta bunu genellikle "yandan gelen aracı görememe" veya "kapı kenarına çarpma" biçiminde tarif eder. Sürekli, künt baş ağrısı da sık görülür. Kitle büyürse diğer hipofiz hormonlarını da baskılayabilir; bu durumda kadınlarda adet düzensizliği, erkeklerde cinsel istek azalması ve sertleşme sorunu, her iki cinste yorgunluk ve tiroid tembelliği tabloya eklenebilir.
Akromegali Neden Olur, Hipofiz Tümörü ile İlişkisi Nedir?
Akromegali olgularının neredeyse tamamı, tek bir nedenden kaynaklanır: hipofiz bezinde gelişen ve büyüme hormonu salgılayan iyi huylu bir bez büyümesi. Bu kitleye somatotrof adenom veya GH salgılayan hipofiz adenomu denir. Burada hastaların en çok tedirgin olduğu sözcük "tümör"dür; bu nedenle en başta netleştirmek gerekir: bu kitleler kanser değildir, başka organlara yayılmaz ve doğru tedaviyle kontrol altına alınabilir. Sorun kitlenin kötü huylu olması değil, durmadan hormon salgılamasıdır.
Hastalığın kökeninde, hipofizdeki tek bir hücrede oluşan rastlantısal bir genetik değişiklik yatar. Bu değişiklik sonucunda hücre, normal denetim mekanizmalarını dinlemez hâle gelir. Sağlıklı bir hücre, hipotalamustan gelen somatostatin frenine uyar ve hormon salınımını azaltır. Değişime uğramış hücre ise bu freni yeterince algılamaz ve sürekli hormon üretir. Aynı zamanda bölünmeye devam ederek zamanla bir kitle oluşturur. Bu genetik değişiklik doğuştan gelmez; yaşam boyunca hücrede kendiliğinden ortaya çıkar. Bu nedenle akromegali kalıtsal bir hastalık değildir ve hastanın çocuklarına geçme riski, olguların büyük çoğunluğunda söz konusu değildir.
Adenomlar boyutlarına göre iki gruba ayrılır. Çapı 10 milimetrenin altında olanlara mikroadenom, üzerinde olanlara makroadenom denir. Akromegalide adenomların önemli bir bölümü tanı anında makroadenomdur; bunun nedeni hastalığın yavaş ilerlemesi ve tanının gecikmesidir. Kitle yıllar boyunca sessizce büyür. Makroadenomlar yalnızca hormon fazlalığıyla değil, çevreye yaptıkları basıyla da sorun çıkarır. Yukarı doğru büyüyerek görme sinirlerine, yanlara doğru büyüyerek kavernöz sinüs adı verilen ve içinden önemli damar ve sinirlerin geçtiği yapılara ulaşabilirler. Kitlenin bu yan yapılara ne kadar uzandığı, ameliyatla tamamen çıkarılıp çıkarılamayacağını belirleyen en önemli etkendir.
Olguların çok küçük bir bölümünde neden hipofiz dışındadır. Bazı akciğer veya pankreas kaynaklı ender tümörler, GHRH hormonu salgılayarak hipofizi sürekli uyarabilir; bu durumda hipofiz bezi büyür ve fazla hormon üretir. Bu tablo çok seyrektir ancak akla gelmelidir; çünkü tedavisi tamamen farklıdır: hipofize değil, asıl kaynağa yönelinir. Daha da nadir olarak, tümörün kendisi doğrudan büyüme hormonu salgılayabilir.
Az sayıda hastada akromegali, kalıtsal bir sendromun parçası olarak ortaya çıkar. Bunların başında MEN-1 (Çoklu Endokrin Neoplazi tip 1) gelir; bu sendromda hipofiz adenomuna paratiroid bezi ve pankreas tümörleri eşlik eder. Bir diğeri, ailesel izole hipofiz adenomu tablosudur. Bu kalıtsal biçimler genellikle daha genç yaşta ortaya çıkar, adenomlar daha büyük ve tedaviye daha dirençli olma eğilimindedir. Bu nedenle genç yaşta tanı alan, ailesinde benzer öykü bulunan veya birden fazla hormon bezi tümörü olan hastalarda genetik değerlendirme düşünülür. Bu grup dışında kalan hastalarda akromegali kalıtsal değildir.
Hastaların sıkça sorduğu bir soru, hastalığın önlenebilir olup olmadığıdır. Yanıt olumsuzdur ve bu bilgi aslında rahatlatıcıdır: akromegali beslenmeyle, yaşam biçimiyle, stresle veya çevresel bir etkenle ilişkili değildir. Hastanın yaptığı ya da yapmadığı hiçbir şey hastalığa yol açmamıştır. Bu, hastaların kendilerini suçlamamaları açısından önemle vurgulanması gereken bir noktadır. Yapılabilecek tek şey, belirtiler ortaya çıktığında erken davranmaktır.
Akromegali Nasıl Teşhis Edilir (Büyüme Hormonu, IGF-1 Testleri)?
Akromegali tanısı üç aşamalıdır: hastalıktan kuşkulanmak, hormon fazlalığını laboratuvarla kanıtlamak ve kaynağı görüntüleyerek göstermek. Bu aşamaların sırası önemlidir; özellikle görüntülemenin, hormon tanısı konmadan yapılmaması gerekir. Aksi hâlde toplumda oldukça sık rastlanan ve hiçbir hormon üretmeyen küçük hipofiz oluşumları, yanlışlıkla hastalığın nedeni sanılabilir.
İlk aşama, kuşkulanmaktır ve akromegalide en zor basamak budur. Tanı gecikmesinin başlıca nedeni, belirtilerin tek tek bakıldığında sıradan görünmesidir. Karpal tünel sendromu, uyku apnesi, eklem ağrısı, yüksek tansiyon ve şeker hastalığı toplumda çok yaygındır; her biri ayrı ayrı incelenir ve tedavi edilir. Ancak bu tabloların aynı kişide, orta yaşta ve birlikte bulunması dikkat çekici olmalıdır. Buna el-ayak büyümesi, ses kalınlaşması veya yüz hatlarında değişim eklendiğinde kuşku güçlenir. Eski fotoğrafların karşılaştırılması, bu aşamada en değerli araçtır.
İkinci aşama, biyokimyasal tanıdır ve IGF-1 ölçümüyle başlar. IGF-1, akromegali tanısında ilk basamak testtir; çünkü gün boyunca sabit kalır ve son günlerdeki büyüme hormonu etkisinin toplamını yansıtır. Sonuç mutlaka yaşa ve cinsiyete göre belirlenmiş referans aralığına göre değerlendirilir; çünkü IGF-1 gençlerde doğal olarak yüksek, ileri yaşlarda düşüktür. Yaşa uygun aralığın üzerinde bulunan bir IGF-1 değeri akromegaliyi güçlü biçimde düşündürür. Yanıltıcı sonuç verebilecek durumlar da bilinmelidir: kontrolsüz şeker hastalığı, karaciğer hastalığı, böbrek yetmezliği ve ağır beslenme bozuklukları IGF-1'i düşürebilir ve hastalığı gizleyebilir.
Büyüme hormonunun kendisinin tek başına ölçülmesi tanı için yeterli değildir. Bunun nedeni GH'nin atımlar hâlinde salgılanmasıdır: sağlıklı bir kişide bile belirli anlarda yüksek ölçülebilir; akromegalili bir hastada ise düşük yakalanabilir. Bu nedenle tanı, GH'nin baskılanıp baskılanmadığına bakılarak konur ve bunun için oral glukoz tolerans testi kullanılır.
Bu test, akromegali tanısında altın standarttır ve mantığı basittir. Sağlıklı bir kişide kan şekeri yükseldiğinde vücut büyüme hormonunu baskılar; çünkü büyüme hormonu şekeri yükselten bir hormondur ve sistem dengeyi korur. Akromegalide ise adenom hücreleri bu geri bildirimi dinlemez. Test şöyle uygulanır: hasta gece boyunca aç kalır, sabah damardan ilk kan örneği alınır, ardından belirli miktarda şekerli sıvı içirilir ve iki saat boyunca belirli aralıklarla kan örnekleri alınarak büyüme hormonu ölçülür. Sağlıklı kişide GH belirgin biçimde baskılanır ve çok düşük düzeye iner. Akromegalili hastada ise baskılanma olmaz; GH yüksek kalır veya paradoks biçimde yükselir. Test genellikle bir-iki saat sürer, aç karnına yapılır ve şekerli sıvı bazı kişilerde geçici bulantı yapabilir.
Hormon tanısı kesinleştikten sonra üçüncü aşamaya, görüntülemeye geçilir. Tercih edilen yöntem hipofize odaklı, kontrastlı manyetik rezonans görüntülemedir. Bu inceleme kitlenin varlığını, boyutunu, görme sinirlerine olan uzaklığını ve yan taraftaki damar kanallarına uzanıp uzanmadığını gösterir. Bu bilgiler yalnızca tanı için değil, tedavi planı için de belirleyicidir; çünkü cerrahi başarı şansı büyük ölçüde kitlenin bu yapılara göre konumuna bağlıdır. Hipofiz görüntülemesinde bir kitle bulunamayan ender olgularda, hormonun hipofiz dışı bir kaynaktan geldiği düşünülür ve akciğer ile karın görüntülemesi yapılır.
Tanı konduktan sonra değerlendirme burada bitmez; hastalığın vücutta yarattığı hasarın belirlenmesi gerekir. Diğer hipofiz hormonları ölçülür; çünkü kitle, bezin sağlıklı bölümünü baskılamış olabilir. Görme alanı testi, özellikle makroadenomlarda mutlaka yapılır. Şeker metabolizması açlık şekeri ve HbA1c ile değerlendirilir. Kalp fonksiyonları ekokardiyografi ile incelenir. Uyku apnesi kuşkusu varsa uyku testi planlanır. Bağırsak polipleri riski nedeniyle kolonoskopi önerilir. Tiroid bezi ultrasonla değerlendirilebilir; çünkü akromegalide guatr sıktır. Bu değerlendirmeler, hem tedavi hedeflerini belirler hem de sonraki izlemde karşılaştırma noktası oluşturur.
Akromegali Tedavisinde Ameliyatın Yeri Nedir?
Ameliyat, akromegali tedavisinde ilk ve en önemli basamaktır. Bunun nedeni açıktır: hastalığın kaynağı hipofizdeki adenomdur ve bu kitle tamamen çıkarılabilirse hastalık kalıcı olarak düzelebilir, yani gerçek anlamda şifa sağlanabilir. Diğer tedavi seçenekleri hormonu baskılar veya etkisini engeller; ancak kaynağı ortadan kaldırmaz. Bu nedenle ameliyata uygun olan her hastada cerrahi ilk seçenektir.
Günümüzde uygulanan yöntem transsfenoidal cerrahidir. Bu ameliyatta kafatası açılmaz; hipofiz bezine burun deliğinden girilerek, burun boşluğunun arkasındaki sfenoid sinüs adı verilen hava boşluğu geçilerek ulaşılır. Genellikle endoskop kullanılır; bu ince, ışıklı ve kameralı alet, cerrahın hipofiz bölgesini büyütülmüş ve geniş açılı biçimde görmesini sağlar. Amaç, adenomu çevresindeki sağlıklı hipofiz dokusuna en az zarar vererek çıkarmaktır. Ameliyat genel anestezi altında yapılır ve genellikle birkaç saat sürer.
Hastalar açısından bu yöntemin en önemli avantajı, yüzde veya kafada kesi izi kalmamasıdır. Ameliyat sonrası hastanede kalış süresi genellikle birkaç gündür. İlk günlerde burunda tıkanıklık, yüzde dolgunluk hissi ve baş ağrısı beklenen durumlardır. Burun içine tampon konabilir ve genellikle birkaç gün içinde alınır. İyileşme döneminde burnu sümkürmemek, ıkınmamak, ağır kaldırmamak ve birkaç hafta boyunca zorlayıcı aktivitelerden kaçınmak önemlidir; bu önlemler, ameliyat bölgesindeki onarımın bozulmasını ve beyin omurilik sıvısı kaçağı gelişmesini engellemeye yöneliktir.
Ameliyatın başarı şansı, öncelikle kitlenin boyutuna ve konumuna bağlıdır. Mikroadenomlarda ve hipofiz yuvası içinde sınırlı kalmış makroadenomlarda tam çıkarım şansı yüksektir. Buna karşılık yan taraftaki kavernöz sinüs yapısına uzanmış kitlelerde tam çıkarım güçleşir; çünkü bu bölgede önemli damar ve sinirler bulunur ve buraya uzanan tümör dokusunun tamamen temizlenmesi güvenli olmayabilir. Bu durumda cerrah, kitlenin çıkarılabilen bölümünü alır. Bu "yetersiz" bir sonuç değildir: kitle küçültüldüğünde hem bası bulguları düzelir hem de sonrasında verilecek ilaç tedavisinin etkinliği belirgin biçimde artar.
Ameliyat sonrası başarı hormonlarla ölçülür. Cerrahiden birkaç ay sonra IGF-1 düzeyi ve gerektiğinde şeker yükleme testiyle GH baskılanması değerlendirilir. IGF-1 yaşa uygun aralığa inmişse ve GH baskılanıyorsa hastalık kontrol altında kabul edilir. Bu değerlendirmenin hemen değil, birkaç ay beklenerek yapılması önemlidir; çünkü hormon düzeylerinin oturması zaman alır.
Ameliyatın olası riskleri hastayla önceden konuşulur. Bunların başında hipofiz yetmezliği gelir: sağlıklı hipofiz dokusunun etkilenmesi durumunda tiroid, böbrek üstü bezi veya üreme hormonlarında eksiklik gelişebilir ve bu hormonların dışarıdan verilmesi gerekebilir. Diyabet insipidus adı verilen ve aşırı idrara çıkma ile susama ile seyreden durum, ameliyat sonrası ilk günlerde görülebilir ve çoğunlukla geçicidir. Beyin omurilik sıvısı kaçağı, burun kanaması, koku alma bozukluğu ve nadiren enfeksiyon diğer olası sorunlardır. Bu riskler, deneyimli merkezlerde ve yüksek olgu sayısına sahip ekiplerde belirgin biçimde azalır; bu nedenle hipofiz cerrahisinin bu konuda deneyimli bir ekipçe yapılması önemlidir.
Ameliyat öncesinde bazı hastalarda ilaç tedavisi verilebilir. Bunun amacı, özellikle ağır uyku apnesi, kalp yetmezliği veya kontrolsüz şeker hastalığı bulunan hastalarda anestezi güvenliğini artırmaktır. Akromegalili hastalarda dil ve üst solunum yolu dokularının büyümesi, entübasyonu yani solunum tüpünün yerleştirilmesini zorlaştırabilir; bu nedenle anestezi ekibinin hastalık hakkında bilgilendirilmesi kritik önem taşır.
Akromegali Tedavisinde Hangi İlaçlar ve İğneler Kullanılır?
İlaç tedavisi, akromegali yönetiminin ikinci temel ayağıdır. Genellikle ameliyat sonrasında hastalık tam kontrol altına alınamadığında, ameliyata uygun olmayan hastalarda veya ameliyat öncesi hazırlık amacıyla kullanılır. İlaçlar üç ana grupta toplanır ve her grubun çalışma mantığı farklıdır. Bu farklılık, hastaya özel tedavi seçilmesine olanak tanır.
Birinci grup somatostatin analoglarıdır ve ilaç tedavisinde ilk sıradadır. Bu ilaçlar, vücudun doğal freni olan somatostatin hormonunun uzun etkili benzerleridir. Hipofizdeki adenom hücrelerinde bulunan somatostatin alıcılarına bağlanarak büyüme hormonu salınımını baskılar; ayrıca birçok hastada adenomun küçülmesini de sağlar. Yani hem hormonu düşürür hem de kitleyi geriletir. Bu grup ilaçlar kas içine veya cilt altına yapılan uzun etkili iğneler biçiminde uygulanır ve genellikle dört haftada bir tekrarlanır. Bazı hastalarda ilaç, eğitim aldıktan sonra hasta veya yakını tarafından evde uygulanabilir; bu, hastane bağımlılığını azaltır.
Somatostatin analoglarının en sık görülen yan etkileri sindirim sistemiyle ilgilidir: karın ağrısı, şişkinlik, ishal ve bulantı özellikle ilk aylarda görülür ve genellikle zamanla azalır. Daha önemli bir yan etki safra kesesi taşı oluşumudur; çünkü bu ilaçlar safra kesesinin kasılmasını azaltır. Bu nedenle tedavi sırasında belirli aralıklarla karın ultrasonu yapılır. Taş oluşsa bile çoğu hastada şikâyet yaratmaz ve tek başına ilacın kesilmesini gerektirmez. Ayrıca bu ilaçlar insülin salınımını da azalttığı için kan şekerini bir miktar yükseltebilir; bu nedenle şeker takibi yapılır.
İkinci grup büyüme hormonu reseptör antagonistleridir ve tamamen farklı bir noktadan etki eder. Bu ilaç, büyüme hormonunun salgılanmasını engellemez; onun yerine karaciğerdeki alıcılara bağlanarak hormonun bağlanmasını ve dolayısıyla IGF-1 üretimini bloke eder. Yani hormon kanda vardır ancak işini yapamaz. Bu mekanizmanın en büyük avantajı, IGF-1'i normale döndürmedeki yüksek etkinliğidir; başka ilaçlara yanıt vermeyen hastalarda bile sonuç alınabilir. İlaç her gün cilt altına yapılan bir iğne biçiminde uygulanır. Ancak önemli bir sınırlaması vardır: adenomu küçültmez, bu nedenle kitle takibi görüntülemeyle sürdürülür. Ayrıca bu tedavide GH ölçümü anlamsız hâle gelir; izlem yalnızca IGF-1 ile yapılır. Karaciğer enzimlerinde yükselme yapabildiği için düzenli karaciğer testi gereklidir. Şeker metabolizmasını iyileştirici etkisi olduğundan, şeker hastalığı eşlik eden akromegali olgularında ayrıca avantajlıdır.
Üçüncü grup dopamin agonistleridir. Bu ilaçlar ağızdan alınır ve hafta içinde birkaç kez kullanılır; bu, hasta için en pratik seçenektir. Ancak akromegalide etkinlikleri diğer gruplara göre daha sınırlıdır. Genellikle IGF-1 yüksekliği hafif olan hastalarda, prolaktin de salgılayan karma adenomlarda veya diğer ilaçlara ek olarak kullanılır. Bulantı, baş dönmesi ve tansiyon düşmesi başlıca yan etkileridir ve düşük dozla başlanıp kademeli artırılarak azaltılabilir.
- Uzun etkili iğneler genellikle dört haftada bir uygulanır; randevu takviminin aksatılmaması hormon kontrolü için önemlidir
- Sindirim sistemi yan etkileri çoğunlukla ilk aylarda görülür ve zamanla azalır
- Tedavi boyunca safra kesesi, karaciğer testleri ve kan şekeri düzenli izlenir
- İlaç seçiminde şeker hastalığı, kitle boyutu ve hastanın iğne kullanma tercihleri birlikte değerlendirilir
İlaç seçimi hastaya göre yapılır ve tek bir doğru yoktur. Adenom küçültülmek isteniyorsa somatostatin analoğu öne çıkar. Şeker hastalığı belirginse ve IGF-1 diğer ilaçlarla normale inmiyorsa reseptör antagonisti tercih edilebilir. Bazı hastalarda iki farklı grup birlikte kullanılır; bu yaklaşım, tek başına yetersiz kalan tedavilerde etkinliği artırır. Tedavinin hedefi nettir: IGF-1'i yaşa uygun normal aralığa indirmek, GH'yi baskılamak, adenomu küçültmek veya büyümesini durdurmak ve hastanın şikâyetlerini gidermek.
Işın (Radyoterapi) Tedavisi Ne Zaman Gerekir?
Radyoterapi, akromegali tedavisinde üçüncü basamaktır ve günümüzde ilk seçenek olarak kullanılmaz. Yeri bellidir: ameliyatla tam kontrol sağlanamamış, ilaç tedavisiyle de hormonu normale indirilememiş veya adenomu büyümeye devam eden hastalar. Ayrıca ilaçlara ağır yan etki nedeniyle devam edilemeyen ya da ilaç tedavisini uzun süre sürdürmesi mümkün olmayan hastalarda da düşünülür.
Radyoterapinin çalışma mantığı, adenom hücrelerinin genetik yapısına zarar vererek bölünmelerini durdurmak ve zamanla hormon üretimlerini azaltmaktır. Bu etki, ameliyat ve ilaçtan temel bir farkla ayrılır: yavaştır. Hormon düzeylerindeki belirgin düşüş genellikle aylar ve yıllar içinde gerçekleşir; tam etki için birkaç yıl, bazen daha uzun süre gerekebilir. Bu nedenle radyoterapi uygulanan hastalarda ilaç tedavisi hemen kesilmez; ışının etkisi ortaya çıkana kadar sürdürülür ve hormon düzeyleri düştükçe ilaç kademeli olarak azaltılır. Bu geçiş dönemi, hastalara en baştan açıkça anlatılması gereken bir noktadır; aksi hâlde hasta ışın tedavisinden hemen sonuç bekler ve hayal kırıklığına uğrar.
Radyoterapinin iki temel uygulama biçimi vardır. Klasik yöntemde, toplam doz küçük parçalara bölünerek birkaç hafta boyunca, hafta içi her gün uygulanır. Bu yöntem daha geniş bir alanı ışınlar ve çevre dokular daha fazla etkilenir. Stereotaktik radyocerrahi adı verilen yöntemde ise ışın, hedefe yüksek hassasiyetle odaklanır ve genellikle tek seansta verilir. Bu yöntem çevre dokuları daha az etkiler; ancak uygulanabilmesi için kitlenin görme sinirlerinden yeterince uzak olması gerekir. Adenom görme sinirine yapışıksa, sinire zarar verme riski nedeniyle bu yöntem tercih edilmez.
Radyoterapinin en önemli ve en sık görülen geç yan etkisi hipofiz yetmezliğidir. Işın, adenomla birlikte çevredeki sağlıklı hipofiz dokusunu da etkiler ve yıllar içinde bu dokunun hormon üretme kapasitesi azalır. Bu, ışın alan hastaların önemli bir bölümünde, uzun izlem süresi boyunca gelişir. Sonuçta hastanın tiroid, böbrek üstü bezi, üreme hormonları ve bazen büyüme hormonu için ömür boyu ilaç kullanması gerekebilir. Bu nedenle radyoterapi sonrası hastalar, hiçbir şikâyetleri olmasa bile yılda en az bir kez hormon açısından değerlendirilmelidir. Yetmezliğin sinsi gelişmesi, düzenli izlemi zorunlu kılar.
Diğer olası geç yan etkiler arasında görme sinirinde hasar, çevredeki beyin dokusunda etkilenme, bilişsel işlevlerde hafif değişiklikler ve çok nadiren uzun yıllar sonra ışınlanan bölgede ikincil bir tümör gelişmesi sayılabilir. Bu riskler günümüzün odaklanmış teknikleriyle belirgin biçimde azalmıştır; ancak yine de radyoterapinin neden ilk değil son basamak olduğunu açıklar. Kısa dönemde ise yorgunluk, saç dökülmesi ve baş ağrısı görülebilir ve bunlar genellikle geçicidir.
Karar verme süreci, hastanın yaşını, adenomun konumunu, önceki tedavilere verdiği yanıtı ve gebelik planını birlikte değerlendirerek yürütülür. Genç hastalarda uzun dönem yan etkiler daha uzun süre karşılanacağı için yaklaşım daha temkinlidir. Bu nedenle radyoterapi kararı, endokrinoloji, beyin cerrahisi ve radyasyon onkolojisi uzmanlarının birlikte değerlendirmesiyle alınır.
Akromegali Kalp, Şeker ve Tansiyona Etki Eder mi?
Bu sorunun yanıtı akromegalinin neden yalnızca görünümle ilgili bir sorun olmadığını açıklar: evet, akromegali kalbi, şeker metabolizmasını ve tansiyonu doğrudan etkiler; hastalığın ciddiyetinin ve tedavi edilmesi gerekliliğinin asıl nedeni de budur. Büyüme hormonu ve IGF-1, hemen her dokuda alıcıya sahiptir; dolayısıyla fazlalığın etkileri de vücudun tamamına yayılır.
Kalp üzerindeki etki en ciddi olanıdır. Büyüme hormonu fazlalığı kalp kasını kalınlaştırır; buna akromegalik kardiyomiyopati denir. Kalınlaşan kalp kası başlangıçta daha güçlü kasılıyor gibi görünse de, aslında esnekliğini kaybeder ve gevşeme aşamasında zorlanır. Kalp, kanla yeterince dolamaz hâle gelir; buna diyastolik işlev bozukluğu denir ve akromegalide en erken görülen kalp bulgusudur. Süreç ilerledikçe kasılma gücü de azalır ve kalp yetmezliği tablosu ortaya çıkabilir. Ayrıca kalp kapaklarında kalınlaşma ve kaçak gelişebilir; ritim bozuklukları, özellikle egzersizle ortaya çıkanlar, sık görülür. Bu nedenle akromegali tanısı konan her hastada ekokardiyografi yapılır ve tedavi süresince belirli aralıklarla tekrarlanır.
Şeker metabolizması üzerindeki etki, büyüme hormonunun insülinin tam tersi yönde çalışmasından kaynaklanır. Büyüme hormonu, dokuların insüline verdiği yanıtı azaltır; buna insülin direnci denir. Pankreas bu direnci yenmek için daha fazla insülin salgılar ve bir süre kan şekerini normal tutmayı başarır. Ancak yıllar içinde pankreas yorulur ve şeker yükselmeye başlar. Bu nedenle akromegalili hastalarda önce gizli şeker, sonra şeker hastalığı gelişir. Burada önemli bir ayrıntı vardır: bu şeker yüksekliğinin asıl nedeni akromegalidir. Dolayısıyla yalnızca şeker ilaçlarıyla mücadele etmek yetersiz kalır; asıl tedavi büyüme hormonunun kontrol altına alınmasıdır. Hormon normale döndüğünde birçok hastanın şeker değerleri düzelir ve ilaç ihtiyacı azalır, bazen tamamen ortadan kalkar.
Yüksek tansiyon, akromegalili hastaların önemli bir bölümünde görülür. Bunun birden fazla nedeni vardır. Büyüme hormonu böbreklerde sodyum tutulmasını artırır; vücutta sıvı birikir ve damar içi hacim yükselir. Damar duvarları kalınlaşır ve esnekliği azalır. Uyku apnesi de tansiyonu yükselten bağımsız bir etkendir. Bu etkenlerin birleşmesi, akromegalide tansiyonun tedaviye dirençli olabilmesini açıklar. Yine burada da asıl çözüm, hormonun kontrolüdür; hormon normale döndüğünde tansiyon değerleri çoğu hastada belirgin biçimde iyileşir.
Uyku apnesi, kalp ve tansiyon sorunlarının hem sonucu hem de büyüteci olarak akromegalinin merkezinde yer alır. Dil, damak ve gırtlak dokularının büyümesi, uyku sırasında hava yolunun tekrar tekrar tıkanmasına yol açar. Her tıkanmada kandaki oksijen düşer, vücut stres yanıtı verir ve tansiyon yükselir. Yıllar süren bu döngü, kalp ve damar sistemini yıpratır. Uyku apnesinin tanınması ve gerekiyorsa solunum cihazıyla tedavi edilmesi, akromegali yönetiminin ayrılmaz parçasıdır.
Diğer sistemler de etkilenir. Bağırsak duvarında ve mukozasında büyüme, kolon poliplerinin sıklığını artırır; bu nedenle tanı sırasında kolonoskopi önerilir ve belirli aralıklarla yinelenir. Tiroid bezinde büyüme ve nodül oluşumu sıktır. Eklemlerde kıkırdak değişikliğine bağlı erken kireçlenme gelişir. Kemikte yapı bozukluğu ve omurga kırıkları görülebilir. Bu geniş etki alanı, akromegali izleminin neden yalnızca hormon ölçümünden ibaret olmadığını, çok yönlü bir değerlendirme gerektirdiğini açıkça gösterir.
Akromegali Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Tedavi edilmeyen akromegali, ilerleyici ve ciddi sonuçları olan bir hastalıktır. Süreç yavaş işlediği için hasta uzun süre yaşamını sürdürebilir; ancak bu sessizlik, hastalığın zararsız olduğu anlamına gelmez. Aksine, sessiz geçen her yıl, kalpte, eklemlerde ve damarlarda geri dönüşü olmayan hasar birikimine yol açar.
En önemli sonuç, kalp ve damar sistemindeki yıpranmadır. Tedavi edilmeyen hastalarda kalp kası yıllar içinde kalınlaşmaya devam eder; sonunda kalp yetmezliği gelişebilir. Buna eşlik eden yüksek tansiyon, şeker hastalığı ve uyku apnesi, damar sertliği sürecini hızlandırır. Kalp krizi ve inme riski artar. Ritim bozuklukları ciddi boyutlara ulaşabilir. Tedavi edilmeyen akromegalide yaşam beklentisi, hormon fazlalığının süresi ve derecesiyle orantılı olarak azalır. Bunun en önemli nedeni de kalp ve damar hastalıklarıdır.
Solunum sistemi ikinci sırada gelir. Ağır uyku apnesi yalnızca yorgunluk yaratmaz; gece boyunca tekrarlanan oksijen düşüşleri, kalp üzerindeki yükü artırır ve akciğer damarlarında basınç yükselmesine yol açabilir. Tedavi edilmeyen ağır uyku apnesi, ani ritim bozukluklarına zemin hazırlar. Ayrıca herhangi bir nedenle ameliyat gerektiğinde, büyümüş dil ve daralmış hava yolu nedeniyle anestezi ciddi bir risk hâline gelir.
Eklem sorunları, yaşam kalitesini en çok bozan ve en kalıcı sonuçlardandır. Kıkırdaktaki düzensiz kalınlaşma ve ardından gelen yıpranma, erken yaşta ileri derecede kireçlenme yaratır. Diz, kalça ve omurga en çok etkilenen bölgelerdir. Bu değişiklikler yapısaldır; yani hormon normale döndükten sonra bile büyük ölçüde geri dönmez. Ağrı ve hareket kısıtlılığı kalıcı olabilir, bazı hastalarda eklem protezi gerekebilir. Bu gerçek, erken tanının neden bu kadar önemli olduğunun en somut kanıtıdır.
Kitlenin kendisi de tedavi edilmezse büyümeye devam eder. Görme sinirlerine bası artar ve başlangıçta yan görme alanıyla sınırlı kalan kayıp, zamanla merkezi görmeyi de tehdit eder. Uzun süre bası altında kalan sinir lifleri kalıcı olarak hasar görür; bu aşamada kitle çıkarılsa bile görme tam olarak geri gelmez. Ayrıca büyüyen kitle, hipofizin sağlıklı bölümünü baskılayarak tiroid, böbrek üstü bezi ve üreme hormonlarında yetmezliğe yol açabilir. Nadiren adenom içine ani kanama olur; buna hipofiz apopleksisi denir ve şiddetli baş ağrısı, ani görme kaybı ve bilinç değişikliğiyle seyreden acil bir durumdur.
Metabolik sonuçlar da birikir. Kontrolsüz şeker hastalığı yıllar içinde böbrek, göz ve sinir hasarına yol açar. Kolon polipleri artar ve uzun vadede bu poliplerin bir bölümü zamanla kötü huylu değişim gösterebilir; bu nedenle düzenli kolonoskopi izlemi önerilir. Tiroid nodülleri gelişebilir.
Bu tablonun karşısında umut verici gerçek şudur: hormon kontrol altına alındığında bu risklerin büyük bölümü azalır. IGF-1 normale döndürülen hastalarda yaşam beklentisi genel topluma yaklaşır. Kalp kası kalınlığı gerileyebilir, tansiyon düzelebilir, şeker kontrolü kolaylaşır, uyku apnesi hafifler. Yani akromegali, tedavi edildiğinde seyri belirgin biçimde değişen bir hastalıktır ve tedavinin ne kadar erken başladığı, kalıcı hasarın ne kadar az olacağını belirler.
Tedavi Sonrası Büyüyen El ve Yüz Eski Haline Döner mi?
Bu, hastaların en sık ve en duygusal biçimde sorduğu sorudur. Dürüst yanıt ikili bir yapıya sahiptir: bazı değişiklikler belirgin biçimde geriler, bazıları ise kalıcıdır. Bu ayrımı belirleyen basit bir kural vardır: yumuşak dokudaki büyüme geri döner, kemikteki büyüme geri dönmez.
Yumuşak dokudaki değişiklikler, hormon fazlalığının doku aralarında sıvı tutulmasına ve dokuların kalınlaşmasına yol açmasından kaynaklanır. Hormon normale döndüğünde bu birikim çözülür. Sonuç, hastaların çoğunun ilk aylarda fark ettiği belirgin bir düzelmedir: eller ve ayaklar incelir, yüzükler yeniden parmağa geçer, ayakkabılar bollaşır, yüzdeki şişkinlik azalır, göz kapaklarındaki dolgunluk geriler. Bu değişim, tedaviye başlayan hastalar için en somut ve en motive edici geri bildirimdir. Aşırı terleme genellikle ilk haftalarda azalır; ciltteki yağlanma ve kalınlaşma düzelir. Karpal tünel şikâyetleri, sinir üzerindeki bası azaldıkça belirgin biçimde iyileşir, çoğu hastada ameliyata gerek kalmadan geçer. Horlama ve uyku apnesi de üst solunum yolu dokuları inceldikçe hafifler.
Kemikteki değişiklikler ise farklıdır. Alt çenenin öne çıkması, kaş kemerlerinin belirginleşmesi, alnın öne doğru büyümesi, burun kemiğinin genişlemesi ve dişler arasında açılan boşluklar, yıllar içinde kemik dokusunun yeniden şekillenmesiyle oluşmuştur. Hormon normale dönse bile kemik eski hâline dönemez; çünkü kemik büyümesi geri alınabilir bir süreç değildir. Aynı biçimde, ellerdeki incelmeye karşın kemik yapısındaki kalınlaşma korunur; bu nedenle yüzük ölçüsü tamamen eski hâline gelmeyebilir. Ses kalınlaşması da gırtlak kıkırdaklarındaki yapısal büyümeye bağlı olduğu için genellikle kalıcıdır.
Bu ayrım, gerçekçi bir beklenti kurmayı sağlar. Tedavinin amacı hastayı yıllar öncesindeki fotoğrafına döndürmek değildir; hormon fazlalığını durdurarak ilerlemeyi kesmek, yumuşak dokudaki değişiklikleri geri döndürmek ve en önemlisi kalp, damar, şeker ve solunum risklerini azaltmaktır. Ancak yumuşak dokudaki düzelme çoğu zaman sanılandan daha belirgindir; hastalar tedavi öncesi ve sonrası fotoğrafları karşılaştırdığında yüz ifadesinin gözle görülür biçimde yumuşadığını görür.
Kemik değişikliklerinin yarattığı işlevsel sorunlar için ayrı çözümler vardır ve bunlar hormon kontrol altına alındıktan sonra planlanır. Çene yapısındaki bozukluk çiğneme işlevini ciddi biçimde etkiliyorsa, ağız-çene cerrahisi ve ortodontik değerlendirme yapılabilir. Dişler arasındaki boşluklar için diş hekimi çözümleri düşünülebilir. Bu girişimlerin hormon kontrolü sağlandıktan sonra yapılması önemlidir; aksi hâlde hastalık ilerlemeye devam ettiği için sonuç kalıcı olmaz.
Eklem sorunları da büyük ölçüde kalıcıdır. Kıkırdaktaki yıpranma, hormon normale döndükten sonra durur ancak onarılmaz. Yine de ödemin çözülmesiyle birlikte birçok hastada ağrıda azalma olur. Bu hastalarda fizik tedavi, uygun egzersiz programı ve kilo kontrolü, yaşam kalitesini artırmada belirleyicidir. Tüm bu gerçekler tek bir sonuca çıkar: tedaviye ne kadar erken başlanırsa, geri dönüşü olmayan değişikliklerin payı o kadar az olur.
Akromegali Tedavisi Ömür Boyu Takip Gerektirir mi?
Bu sorunun yanıtı açıktır: evet, akromegali ömür boyu izlem gerektiren bir hastalıktır. Bu, hastalığın hiç iyileşmediği anlamına gelmez; birçok hasta tedaviyle tam kontrol sağlar ve normal yaşamını sürdürür. Ancak izlem, hem hastalığın yeniden ortaya çıkabilme olasılığı hem de tedavilerin geç yan etkileri hem de biriken hasarın yönetimi nedeniyle gereklidir.
İzlemin ilk ayağı hormon kontrolüdür. Temel test IGF-1'dir ve yaşa uygun referans aralığına göre değerlendirilir. Tedaviyle kontrol sağlanmış hastalarda IGF-1 genellikle yılda bir veya iki kez ölçülür; tedavi değişikliği yapılan dönemlerde bu sıklık artar. Gerektiğinde şeker yükleme testiyle büyüme hormonunun baskılanması değerlendirilir. Büyüme hormonu reseptör antagonisti kullanan hastalarda GH ölçümü anlamlı olmadığı için izlem yalnızca IGF-1 ile yapılır; bu ayrıntının bilinmemesi yanlış değerlendirmeye yol açabilir.
İkinci ayak diğer hipofiz hormonlarının izlemidir. Hem kitlenin kendisi hem ameliyat hem de radyoterapi, sağlıklı hipofiz dokusunu etkileyebilir. Tiroid, böbrek üstü bezi ve üreme hormonlarında yetmezlik gelişebilir. Bu yetmezlik yıllar sonra bile ortaya çıkabildiği için, özellikle radyoterapi almış hastalarda düzenli hormon değerlendirmesi ömür boyu sürdürülmelidir. Yetmezlik saptandığında eksik hormonlar dışarıdan verilir ve hasta normal yaşamını sürdürür.
Üçüncü ayak görüntülemedir. Ameliyat sonrası kalan doku veya ilaçla küçültülmüş kitle, belirli aralıklarla manyetik rezonans görüntülemeyle izlenir. İlk yıllarda daha sık, durum kararlıysa daha seyrek yapılır. Görme sinirlerine yakın kitlelerde göz hekimi tarafından görme alanı testi de tekrarlanır.
Dördüncü ayak, hastalığın vücutta bıraktığı izlerin izlemidir ve çoğu zaman en çok ihmal edilen bölümdür. Kalp fonksiyonları belirli aralıklarla ekokardiyografiyle değerlendirilir. Kan şekeri ve HbA1c düzenli ölçülür. Tansiyon takibi yapılır. Uyku apnesi olan hastalarda cihaz kullanımı sürdürülür ve gerekiyorsa uyku testi yinelenir. Kolon polipleri açısından belirli aralıklarla kolonoskopi önerilir. Tiroid nodülleri ultrasonla izlenir. Eklem şikâyetleri için fizik tedavi desteği planlanır.
- IGF-1 ölçümü izlemin temel testidir ve mutlaka yaşa uygun aralığa göre değerlendirilir
- Ameliyat veya ışın tedavisi almış hastalarda hipofiz yetmezliği yıllar sonra ortaya çıkabilir
- Kalp, şeker, tansiyon ve uyku apnesi izlemi hormon izlemi kadar önemlidir
- Kendini iyi hissetmek kontrolleri aksatmanın gerekçesi olamaz; nüksün ilk işareti çoğu zaman laboratuvarda görülür
İzlemin sürekliliğini bozan en büyük etken, hastanın kendini iyi hissetmesidir. Şikâyetleri geçen, görünümü düzelen ve normal yaşamına dönen hasta, kontrolleri gereksiz görmeye başlayabilir. Oysa akromegali yıllar sonra bile nüksedebilir ve nüksün ilk işareti çoğu zaman hastanın fark ettiği bir belirti değil, laboratuvarda yükselen IGF-1 değeridir. Erken yakalanan nüks, yeniden ilaç veya gerektiğinde ikinci bir cerrahiyle kontrol altına alınabilir. Geç kalınan nüks ise yeni hasar birikimi demektir.
Sonuç olarak akromegali, geçmişte ciddi sonuçlarla anılan; ancak günümüzde erken tanı, deneyimli cerrahi, etkili ilaçlar ve düzenli izlemle büyük ölçüde kontrol altına alınabilen bir hastalıktır. Hormonu kontrol altına alınan hastaların yaşam beklentisi genel topluma yaklaşır ve yaşam kalitesi belirgin biçimde düzelir. Bu sonuca ulaşmanın yolu, hastanın tedaviye bağlı kalması, iğne ve ilaç takvimini aksatmaması ve kontrol randevularını sürdürmesinden geçer. Hasta, bu uzun sürecin en önemli ortağıdır.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı, muayene ve tedavinin yerine geçmez. Şikayetleriniz için lütfen ilgili uzman hekime başvurunuz.
