Tükürük bezi tümörleri, parotis, submandibüler, sublingual ve minör tükürük bezlerinden gelişen, iyi seyirli ya da malign özellikte olabilen neoplazilerdir. Tüm baş-boyun tümörlerinin %3-6'sını oluşturur. En sık parotis bezinde görülür ve sıklıkla iyi seyirlidir. Tedavi cerrahi, radyoterapi ve gerekirse kemoterapi gibi multidisipliner yaklaşımları içerir.
Tükürük bezi tümörleri klinik, histopatolojik ve davranışsal açıdan çeşitlilik gösterir. Erken tanı, doğru histopatolojik sınıflama ve uygun cerrahi yaklaşım prognozu belirler. Onkolojik takip uzun dönem yaşam süresini destekler.
Tükürük Bezi Tümörleri Nedir?
Tükürük bezi tümörleri, bez parankim hücrelerinden neoplastik proliferasyon sonucu gelişen kitlelerdir. DSÖ sınıflaması:
- İyi seyirli tümörler (%80):
- Pleomorfik adenoma (en sık, %50-60).
- Warthin tümörü (papilller kistadenoma lenfomatozum).
- Bazal hücreli adenoma.
- Onkositoma.
- Kanaliküler adenoma.
- Sebase adenoma.
- Miyoepitelyoma.
- Duktal papillom.
- Malign tümörler (%20):
- Mukoepidermoid karsinom (sıkça).
- Adenoid kistik karsinom.
- Asinik hücreli karsinom.
- Polimorfik adenokarsinom.
- Karsinoma ex pleomorfik adenoma.
- Salivar duktal karsinom.
- Bazal hücreli adenokarsinom.
- Skuamöz hücreli karsinom.
- Lenfoma.
- Metastaz.
Lokalizasyona göre dağılım:
- Parotis: %70 (sıklıkla iyi seyirli).
- Submandibüler: %10 (yarısı malign).
- Sublingual: %1 (sıklıkla malign).
- Minör tükürük bezleri: %20 (sıklıkla malign).
Tükürük Bezi Tümörleri Belirtileri
Klinik tablo:
- İyi seyirli tümör belirtileri:
- Yavaş büyüyen ağrısız kitle.
- Sert ya da yumuşak kıvam.
- Mobil.
- Yıllar boyunca büyüme.
- Yüz fonksiyonları normal.
- Malign tümör belirtileri:
- Hızlı büyüme.
- Ağrı.
- Sertlik ve fiksasyon.
- Fasiyal sinir paralizisi (parotis).
- Cilt ülserasyonu ya da kızarıklık.
- Cilt fiksasyonu.
- Lenf bezi şişliği (metastaz).
- Ulkmenin ülserleşmesi.
- Lokal duyu kaybı.
- Çiğneme ve yutma bozukluğu.
- Trismus.
- Kilo kaybı (ileri olgular).
- Genel belirtiler:
- Yüz asimetrisi.
- Estetik bozukluk.
- Lokal şişlik.
- Konuşma sorunları.
- Tükürük akışında değişiklik.
- Beslenme sorunları.
Tükürük Bezi Tümörleri Nedenleri
- Etyolojisi tam bilinmemektedir
- Genetik mutasyonlar:
- PLAG1 (pleomorfik adenoma).
- HMGA2 (pleomorfik adenoma).
- MYB-NFIB füzyonu (adenoid kistik karsinom).
- CRTC1-MAML2 füzyonu (mukoepidermoid).
- Radyasyon maruziyeti:
- Önceki baş-boyun radyoterapi.
- Radyoiyot tedavisi.
- Atom bombası maruziyeti.
- Mesleki maruziyet:
- Ağaç tozu (nasal kavite).
- Asbest.
- Silikon.
- Nikel.
- Sigara ve alkol (özellikle Warthin tümörü)
- HPV (bazı olgular)
- EBV (lenfomalar)
- HIV (lenfoepitelyal lezyonlar)
- Beslenme yetersizliği
- Aile öyküsü (oldukça nadir)
Risk Faktörleri
- İleri yaş (50-60 yaş, malign için)
- Erkek cinsiyet (Warthin tümörü)
- Önceki radyasyon
- Sigara kullanımı
- Alkol kullanımı
- HIV enfeksiyonu
- Mesleki maruziyet
- Aile öyküsü
- Sjögren sendromu (lenfoma riski)
- İmmün baskılayıcı tedavi
- Önceki tükürük bezi hastalığı
- Genetik sendromlar
Tükürük Bezi Tümörleri Tanısı
- Anamnez: Büyüme hızı, ağrı, fasiyal sinir fonksiyonu, eşlik eden belirtiler, risk faktörleri.
- Klinik muayene: Bez palpasyonu, mobilite, sertlik, fasiyal sinir muayenesi, lenf bezleri, cilt incelemesi.
- Görüntüleme:
- Ultrasonografi (ilk basamak).
- Manyetik rezonans görüntüleme (tercih edilen).
- Bilgisayarlı tomografi.
- PET-BT (metastaz, evreleme).
- Sialografi.
- Sintigrafi (Warthin için).
- İnce iğne aspirasyon biyopsisi (FNAB): Sitolojik tanı, ilk basamak.
- Core biyopsi: Doku tanısı.
- Cerrahi biyopsi/eksizyon: Kesin tanı.
- İmmunhistokimya.
- Moleküler testler: Füzyon proteinleri, genetik mutasyonlar.
- Evreleme: TNM sistemi (malign için).
- Multidisipliner konsültasyon.
- Ayırıcı tanı: Sialadenit, sialolitiazis, kist, lenfadenit, lenfoma, metastaz, lipom, hemanjiyom, Sjögren, sarkoidoz.
Tükürük Bezi Tümörleri Tedavisi
Tedavi tümör tipine, lokalizasyona, evreye ve hastanın durumuna göre planlanır.
İyi seyirli tümörler:
- Cerrahi eksizyon (standart).
- Parotis: süperfisyel parotidektomi (en sık).
- Submandibüler: bezin eksizyonu.
- Sublingual: bezin eksizyonu.
- Minör tükürük bezleri: lokal eksizyon.
- Fasiyal sinir korunması.
- Histopatolojik inceleme.
Pleomorfik adenoma:
- Süperfisyel ya da total parotidektomi.
- Yeterli marjla eksizyon (psödokapsül penetrasyonu).
- Enükleasyon yapılmamalı (nüks ve karsinomatöz dönüşüm riski).
- Cerrahi sonrası uzun dönem takip.
Warthin tümörü:
- Cerrahi eksizyon.
- Ekstrakapsüler diseksiyon (sınırlı endikasyon).
- Multifokal olabilir, dikkat.
- Çift taraflı olabilir.
Malign tümörler:
- Geniş cerrahi eksizyon.
- Total parotidektomi.
- Boyun diseksiyonu (lenf metastazı için).
- Fasiyal sinir korunması mümkünse.
- Sinir feda edildiğinde rekonstrüksiyon (sural ya da büyük aurikuler sinir grefti).
- Cilt ve çevre doku rezeksiyonu (gerekli olgular).
- Adjuvan tedaviler.
Mukoepidermoid karsinom:
- Düşük dereceli: cerrahi rezeksiyon.
- Yüksek dereceli: cerrahi + boyun diseksiyonu + radyoterapi.
- Evre belirleyici.
Adenoid kistik karsinom:
- Geniş cerrahi rezeksiyon.
- Perinöral invazyon riski.
- Adjuvan radyoterapi (sıklıkla).
- Boyun diseksiyonu (gerekli olgular).
- Uzun dönem takip (geç nüks).
Radyoterapi:
- Adjuvan (cerrahi sonrası):
- Yüksek dereceli tümörler.
- Pozitif cerrahi sınır.
- Perinöral invazyon.
- Lenf metastazı.
- İleri evre.
- Primer (cerrahi yapılamayan olgular).
- Palyatif.
- Yoğun ışın radyoterapi.
- Proton tedavisi.
- Nötron tedavisi (adenoid kistik için).
Kemoterapi:
- İleri evre.
- Metastatik hastalık.
- Palyatif amaçlı.
- Cisplatin, 5-FU, doksorubisin.
- Sınırlı yarar.
Hedef tedavi:
- HER2 inhibitörleri (trastuzumab).
- Androjen reseptör blokerleri.
- Tirozin kinaz inhibitörleri.
- İmmün checkpoint inhibitörleri.
- Klinik araştırmalar.
Lenfoma tedavisi:
- Kemoterapi (R-CHOP).
- Rituximab.
- Radyoterapi.
- Hematoloji-onkoloji takibi.
Rekonstrüksiyon:
- Fasiyal sinir rekonstrüksiyonu.
- Lokal flepler.
- Serbest flepler.
- Cilt grefti.
- Estetik rehabilitasyon.
- Statik askılar (paralizide).
Cerrahi yaklaşımlar:
- Süperfisyel parotidektomi.
- Total parotidektomi.
- Genişletilmiş parotidektomi.
- Submandibüler bez eksizyonu.
- Sublingual bez eksizyonu.
- Boyun diseksiyonu (selektif, modifiye radikal, radikal).
- Fasiyal sinir monitörizasyonu.
Postoperatif bakım:
- Antibiyotik.
- Ağrı yönetimi.
- Yara bakımı.
- Drenaj takibi.
- Fasiyal sinir takibi.
- Yumuşak diyet.
- Hijyen eğitimi.
- Frey sendromu önleme.
Onkolojik takip:
- İlk 2 yıl 3 aylık.
- 3-5 yıl 6 aylık.
- Sonra yıllık.
- Adenoid kistik için ömür boyu.
- Klinik muayene ve görüntüleme.
Eşlik eden tedaviler:
- Beslenme desteği.
- Konuşma terapisi.
- Fizyoterapi (fasiyal paralizi).
- Psikososyal destek.
- Yapay göz yaşı (göz koruması).
- Lagoftalmi için göz cerrahisi.
- Kserostomi yönetimi (radyoterapi sonrası).
Multidisipliner yaklaşım:
- Maksillofasiyal cerrahi.
- KBB.
- Plastik ve rekonstrüktif cerrahi.
- Onkoloji.
- Radyoterapi.
- Patoloji.
- Radyoloji.
- Hematoloji.
- Oftalmoloji.
- Konuşma terapisi.
- Fizyoterapi.
- Diyetisyen.
- Psikiyatri.
- Sosyal hizmet.
İzlem: Cerrahi sonrası uzun dönem onkolojik takip; nüks değerlendirmesi; metastaz taraması; rehabilitasyon takibi.
Tükürük Bezi Tümörleri Komplikasyonları
- Fasiyal sinir paralizisi
- Tümör nüksü
- Bölgesel ve uzak metastaz
- Tümör ölümü
- Cerrahi komplikasyonlar:
- Fasiyal sinir hasarı.
- Tükürük fistülü.
- Sialosel.
- Frey sendromu.
- Yara enfeksiyonu.
- Hematom.
- Skar.
- Estetik bozukluk.
- Kulak memesinde duyu kaybı.
- Trismus.
- Lagoftalmi ve göz komplikasyonları
- Çiğneme ve yutma bozukluğu
- Konuşma sorunları
- Kserostomi (radyoterapi sonrası)
- Osteoradyonekroz
- İkincil malignite
- Beslenme bozukluğu
- Kilo kaybı
- Sosyal anksiyete
- Depresyon
- Psikososyal etkilenme
- Yaşam kalitesinde belirgin azalma
Korunma
Tükürük bezi tümörleri etyolojisi tam bilinmediği için tam olarak önlenemez. Ancak şu önlemler etkilidir:
- Sigaranın bırakılması.
- Alkol sınırlandırılması.
- Mesleki maruziyetten korunma.
- Koruyucu ekipman kullanımı.
- Radyasyon maruziyetinden kaçınma.
- HIV önleme.
- HPV aşısı.
- Düzenli ağız hijyeni.
- Düzenli diş hekimi kontrolleri.
- Sjögren sendromunda takip.
- Beslenme önerileri.
- İmmün sistem korunması.
- Aile öyküsünde farkındalık.
- Sağlıklı yaşam tarzı.
- Erken belirtilerde başvuru.
- Önceki radyasyon öyküsü olanlarda takip.
Sık Sorulan Sorular
Tükürük bezi tümörleri kanser midir? %80'i iyi seyirlidir; %20'si maligndir.
En sık nerede görülür? Parotis bezinde (%70).
Pleomorfik adenoma nedir? Tükürük bezinde sıkça görülen iyi seyirli tümör; cerrahi tedavi gerektirir.
Fasiyal sinir paralizisi neyi gösterir? Malign tümör düşündüren kötü prognostik bulgudur.
Cerrahi sonrası fonksiyon kaybı olur mu? Fasiyal sinir hasarı, tükürük fistülü, Frey sendromu gibi komplikasyonlar görülebilir.
Radyoterapi gerekli mi? Yüksek dereceli, ileri evre, perinöral invazyon ve pozitif marj olgularında adjuvan radyoterapi önerilir.
Adenoid kistik karsinom neden özel? Yavaş büyür, perinöral invazyon ve geç nüks gösterir; uzun dönem takip gerektirir.
Hangi durumda hekime başvurmalıyım? Tükürük bezi bölgesinde herhangi bir kitle, ağrı, fasiyal güçsüzlük, hızlı büyüme, lenf bezi şişliği durumunda başvurun.
