Tükürük bezi iltihabı (sialadenit), tükürük bezinin akut ya da kronik enflamasyonu ile karakterize bir durumdur. Bakteriyel ya da viral enfeksiyonlar, otoimmün hastalıklar, taş ve tıkanıklık sıklıkla etiyolojide rol oynar. Bez şişliği, ağrı, ateş ve tükürük akışında değişiklik ile seyreder. Tedavi nedene yönelik ve destekleyici yaklaşımları içerir.
Tükürük bezi iltihabı, parotis, submandibüler, sublingual ve minör tükürük bezlerinde gelişebilir. Erken tanı, antibiyotik, hidrasyon ve drenaj prensipleri ile başarılı yönetim sağlanır.
Tükürük Bezi İltihabı Nedir?
Sialadenit, tükürük bezinde enflamasyon, ödem ve fonksiyon değişikliği ile sonuçlanan durum olarak tanımlanır. Sınıflandırma:
- Akut sialadenit:
- Akut bakteriyel sialadenit (en sık Staphylococcus aureus).
- Viral sialadenit (kabakulak, EBV, CMV, HIV).
- Kronik sialadenit:
- Sialolitiazis ilişkili.
- Tekrarlayan enfeksiyon.
- Bez atrofisi.
- Spesifik sialadenitler:
- Otoimmün sialadenit (Sjögren).
- IgG4 ilişkili sialadenit.
- Sarkoidoz.
- Tüberküloz sialadeniti.
- Aktinomikoz.
- Granülomatöz sialadenit.
- Radyoterapi sonrası sialadenit.
Lokalizasyon:
- Parotis bezi (en sık akut bakteriyel).
- Submandibüler bez (sıklıkla taş ilişkili).
- Sublingual bez.
- Minör tükürük bezleri.
Tükürük Bezi İltihabı Belirtileri
Klinik tablo:
- Akut form:
- Bez bölgesinde ağrılı şişlik.
- Ani başlangıç.
- Kızarıklık ve sıcaklık.
- Ateş.
- Halsizlik.
- Trismus.
- Yüz asimetrisi.
- Kanal ostiumundan pürülan akıntı.
- Yutma güçlüğü.
- Çiğneme bozukluğu.
- Lenf bezi şişliği.
- Kötü ağız tadı.
- Ağız kokusu.
- Kronik form:
- Tekrarlayan şişlik atakları.
- Yemekle ilişkili belirtiler.
- Düşük dereceli ağrı.
- Bez sertliği.
- Tükürük akışında azalma.
- Bez atrofisi.
- Düşük ateş.
- Viral sialadenit (kabakulak):
- Bilateral parotis şişliği.
- Yüksek ateş.
- Halsizlik.
- Baş ağrısı.
- Çocukluk dönemi.
- Komplikasyonlar (orşit, ensefalit).
- Otoimmün sialadenit (Sjögren):
- Kronik bilateral şişlik.
- Ağız ve göz kuruluğu.
- Sistemik belirtiler.
- IgG4 ilişkili sialadenit:
- Kronik ağrısız şişlik.
- Eşlik eden lakrimal bez tutulumu (Mikulicz).
- Sistemik organ tutulumu.
Tükürük Bezi İltihabı Nedenleri
- Akut bakteriyel:
- Staphylococcus aureus (sıkça).
- Streptococcus.
- Anaerob bakteriler.
- Viral:
- Kabakulak virüsü.
- EBV.
- CMV.
- HIV.
- Coxsackievirus.
- Parainfluenza.
- İnfluenza.
- Tıkanıklık (sialolitiazis, kanal darlığı)
- Otoimmün hastalıklar (Sjögren, IgG4, sarkoidoz)
- Mikobakteriler (tüberküloz, atipik)
- Aktinomikoz
- Radyoterapi
- Kemoterapi
- Tükürük akışında azalma (dehidrasyon, ilaç, kserostomi)
- Ağız hijyeni yetersizliği
- İmmün yetmezlik
- Diyabet
- Yaşlanma
- Postoperatif dönem
- Cerrahi öncesi yeterli hidrasyon yapılmaması
Risk Faktörleri
- Dehidrasyon
- Yaşlılık
- Postoperatif dönem
- İmmün yetmezlik
- Diyabet
- Kserostomi
- Tükürük bezi taşı
- Yetersiz ağız hijyeni
- Antikolinerjik ilaç kullanımı
- Radyoterapi öyküsü
- Kemoterapi
- Otoimmün hastalıklar
- Sigara kullanımı
- Alkol kullanımı
- Beslenme yetersizliği
- Stres
- Yetersiz aşı (kabakulak)
- Yetersiz diş hekimi takibi
Tükürük Bezi İltihabı Tanısı
- Anamnez: Belirti süresi, ateş, yemekle ilişki, sistemik hastalıklar, ilaç kullanımı, aşı durumu.
- Klinik muayene: Bez palpasyonu, kanal ostiumu inceleme, pürülan akıntı, lenf bezleri, trismus.
- Görüntüleme:
- Ultrasonografi (ilk basamak).
- Bilgisayarlı tomografi.
- Manyetik rezonans görüntüleme.
- Sialografi.
- Sintigrafi.
- Sialendoskopi.
- Laboratuvar:
- Tam kan sayımı (lökositoz).
- CRP, sedim.
- Kan kültürü (şiddetli olgular).
- Pürülan akıntıdan kültür ve antibiyogram.
- Anti-SSA, anti-SSB (Sjögren).
- IgG4 düzeyi.
- ACE (sarkoidoz).
- PPD ve interferon gamma (tüberküloz).
- Viral seroloji (kabakulak, EBV, CMV, HIV).
- Biyopsi: Granülomatöz, otoimmün ve IgG4 ilişkili olgular.
- Minör tükürük bezi biyopsisi (Sjögren).
- Ayırıcı tanı: Sialolitiazis, tükürük bezi tümörü, lenfadenit, abse, mukosil, ranula, Sjögren sendromu, IgG4 ilişkili hastalık, sarkoidoz, kabakulak, lenfoma.
Tükürük Bezi İltihabı Tedavisi
Tedavi nedene yönelik, antibiyotik, destek tedavi ve gerekirse cerrahi yaklaşımları içerir.
Akut bakteriyel sialadenit:
- Sistemik antibiyotik:
- Amoksisilin-klavulanat 1000 mg, 3 kez/gün.
- Klindamisin 600 mg, 3 kez/gün.
- Sefuroksim aksetil.
- 10-14 gün.
- Şiddetli olgularda IV.
- Hidrasyon (yeterli sıvı alımı).
- Sialagoglar (limon, naneli sakız).
- Bez masajı.
- Sıcak uygulama.
- Ağrı yönetimi (NSAİ).
- Ağız hijyeni.
- Klorheksidin gargara.
Apse drenajı:
- Pürülan koleksiyon varlığında.
- İnsizyon ve drenaj.
- Antibiyotik desteği.
- Kültür ve antibiyogram.
Viral sialadenit (kabakulak):
- Destek tedavi.
- İstirahat.
- Hidrasyon.
- Ağrı yönetimi.
- Soğuk uygulama.
- İzolasyon (bulaşma kontrolü).
- Komplikasyon yönetimi.
Kronik sialadenit:
- Sialolitiazis varsa taş tedavisi.
- Kanal darlığı için sialendoskopi.
- Kanal genişletme.
- Sialagoglar.
- Bez masajı.
- Düzenli hidrasyon.
- Düşük doz antibiyotik (rekürren olgular).
- Bez eksizyonu (atrofik, fonksiyonsuz bez).
Otoimmün sialadenit (Sjögren):
- Sistemik hastalık yönetimi.
- Sialagoglar (pilokarpin, sevimelin).
- Yapay tükürük.
- Hidroksiklorokin.
- Sistemik kortikosteroid (alevlenme).
- İmmün baskılayıcılar (şiddetli olgular).
- Rituximab.
- Multidisipliner takip.
IgG4 ilişkili sialadenit:
- Sistemik kortikosteroid (prednizon).
- Rituximab.
- İmmün baskılayıcılar.
- Multidisipliner ekip.
- Diğer organ tutulumlarının değerlendirilmesi.
Granülomatöz sialadenit:
- Tüberküloz: anti-tüberküloz tedavi.
- Sarkoidoz: kortikosteroid.
- Aktinomikoz: penisilin (uzun süre).
- Sebebe yönelik tedavi.
Cerrahi tedavi:
- Tekrarlayan sialadenit.
- Kronik fonksiyonsuz bez.
- Komplike olgular.
- Sialadenektomi (bez çıkarılması).
- Lokal ya da geniş eksizyon.
Eşlik eden tedaviler:
- Beslenme önerileri.
- Sistemik hastalık yönetimi.
- Ağız hijyeni.
- Sigara bırakma.
- İlaç değerlendirmesi.
- Psikososyal destek.
Postoperatif bakım:
- Antibiyotik.
- Ağrı yönetimi.
- Yara bakımı.
- Yumuşak diyet.
- Düzenli takip.
- Sinir fonksiyonu değerlendirmesi.
Multidisipliner yaklaşım:
- Maksillofasiyal cerrahi.
- KBB.
- Romatoloji (Sjögren, IgG4).
- Enfeksiyon hastalıkları.
- Radyoloji.
- Patoloji.
- İç hastalıkları.
- Pediatri (kabakulak).
İzlem: Akut dönem yakın takip; kronik olgularda düzenli kontrol; sistemik hastalıkların yönetimi.
Tükürük Bezi İltihabı Komplikasyonları
- Apse oluşumu
- Sellülit
- Sistemik enfeksiyon (sepsis)
- Fasiyal sinir hasarı (parotis enfeksiyonu)
- Kronik sialadenite ilerleme
- Bez atrofisi
- Tükürük bezi fonksiyon kaybı
- Tükürük fistülü
- Kserostomi
- Tekrarlayan ataklar
- Kabakulak komplikasyonları:
- Orşit.
- Ensefalit.
- İşitme kaybı.
- Pankreatit.
- Sjögren komplikasyonları:
- Lenfoma riski.
- Sistemik tutulum.
- Cerrahi komplikasyonlar (sinir hasarı, fistül, Frey sendromu)
- Beslenme sorunları
- Çiğneme ve yutma bozukluğu
- Yaşam kalitesinde azalma
Korunma
- Yeterli hidrasyon.
- Düzenli ağız hijyeni.
- Kabakulak aşısı (çocukluk).
- Sialagog kullanımı.
- Sigaranın bırakılması.
- Diyabet kontrolü.
- İmmün sistem korunması.
- İlaç kullanımının gözden geçirilmesi.
- Sistemik hastalıkların yönetimi.
- Postoperatif hidrasyon.
- Düzenli diş hekimi kontrolleri.
- Erken belirtilerde başvuru.
- Tekrarlayan olgularda korunma planı.
- Beslenme önerileri.
- Stres yönetimi.
- Tükürük bezi taşının erken tedavisi.
- Aile bilgilendirme.
Sık Sorulan Sorular
Tükürük bezi iltihabı nedir? Tükürük bezinin akut ya da kronik enflamasyonu.
En sık nedeni nedir? Bakteriyel enfeksiyon (sıklıkla Staphylococcus aureus) ve sialolitiazis.
Kabakulak nedir? Kabakulak virüsünün neden olduğu, bilateral parotis şişliği ile seyreden viral sialadenit.
Antibiyotik gerekli mi? Bakteriyel olgularda gereklidir; viral olgularda yarar sağlamaz.
Apse drenajı her zaman gerekli mi? Pürülan koleksiyon varlığında gereklidir.
Sjögren ile bağlantılı mı? Otoimmün form Sjögren sendromuna bağlıdır; kronik bilateral tutulum tipiktir.
Bez çıkarılır mı? Tekrarlayan ya da kronik atrofik olgularda tercih edilebilir.
Hangi durumda hekime başvurmalıyım? Bez bölgesinde ağrılı şişlik, ateş, pürülan akıntı, çiğneme/yutma güçlüğü, sistemik belirtiler durumunda başvurun.
