Salmonella enfeksiyonu, Salmonella adı verilen bakterilerin sindirim sistemine yerleşmesiyle ortaya çıkan, dünya genelinde en sık karşılaşılan bağırsak hastalıklarından biridir. Bu bakteri, içtiğimiz su veya tükettiğimiz besinler yoluyla ağız yoluyla vücuda girdikten sonra mideyi aşıp ince bağırsağa ulaşır ve burada bağırsak iç yüzeyine tutunarak iltihaplanmaya yol açar. Sonuçta ortaya çıkan tablo, çoğunlukla "gıda zehirlenmesi" diye bildiğimiz şikayetlerin bir benzeridir: karın bölgesinde burulma tarzında kramplar, sulu ishal, bulantı, kusma ve ateş bir arada görülür. Sağlıklı erişkinlerin çoğunda hastalık 4-7 gün içinde kendiliğinden geriler ve özel bir tedavi gerekmez; ancak bebeklerde, yaşlılarda ve bağışıklığı zayıf kişilerde aynı bakteri çok daha ağır bir tablo oluşturabilir. Bazı vakalarda bakteri bağırsak duvarını aşıp kana karışabilir, vücudun farklı organlarına yerleşip ciddi enfeksiyonlara neden olabilir. İşte bu yüzden Salmonella, masum bir mide-bağırsak enfeksiyonu gibi görünse de gerektiğinde dikkatle takip edilmesi gereken bir hastalıktır. Tedavinin temelini su ve elektrolit kayıplarının yerine konulması oluşturur; antibiyotikler yalnızca seçilmiş hastalarda, hekim kararıyla kullanılır.
Kimlerde Görülür?
Salmonella enfeksiyonu, küçük bebekten emekliye kadar her yaştan insanda görülebilen, mevsim ayrımı yapmayan bir hastalıktır. Ancak yaz aylarında sıcağın etkisiyle gıdaların daha çabuk bozulması, açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesi ve piknik gibi dışarıda yeme alışkanlıklarının artması nedeniyle vaka sayıları belirgin şekilde yükselir. Hastalığın görülme sıklığı kadar, kimde ağır seyredeceği de risk gruplarına göre değişir. Vücudun savunma sistemi ne kadar güçlüyse, bakteriye karşı verilen mücadele de o kadar başarılı olur; tersine, savunma sistemi zayıflamış kişilerde bakteri kolayca üreyip yayılabilir.
Beş yaş altındaki çocuklar, bağışıklık sistemleri henüz tam olgunlaşmadığı ve bağırsak florası gelişimini tamamlamadığı için bu hastalığa karşı en savunmasız grupların başında gelir. Aynı şekilde altmış beş yaş üzerindeki bireylerde de bağırsak duvarının direnci azaldığı, mide asit salgısı doğal olarak düştüğü ve böbrek-kalp gibi organlardaki yedek kapasite azaldığı için enfeksiyon hızla ağırlaşabilir. Hamile kadınlarda bağışıklık sistemi normal şartlarda kısmen baskılanmış olduğundan, hem annenin hem de bebeğin sağlığı açısından dikkat edilmesi gereken bir gruptur. Kanser tedavisi (kemoterapi, radyoterapi) gören kişiler, organ veya kemik iliği nakli olanlar, kortizon türü ilaçları uzun süredir kullananlar ve HIV gibi bağışıklığı doğrudan etkileyen hastalıkları olan bireyler ciddi risk altındadır.
Mide asidini azaltan ilaçların (proton pompa inhibitörleri, H2 reseptör blokerleri) düzenli kullanılması, normalde mideden geçerken ölmesi gereken bakterilerin canlı kalarak bağırsağa ulaşmasına yol açabilir. Bu yüzden reflü veya gastrit nedeniyle bu ilaçları sürekli alanlarda gıda kaynaklı enfeksiyon riski biraz daha yüksektir. Yakın zamanda antibiyotik kullanmış kişilerde bağırsaktaki faydalı bakteri dengesi bozulduğu için Salmonella'nın kolayca yerleşmesi mümkün olabilir. Toplu yaşam alanlarında bulunan kişiler, mutfakta çalışan personel, kreş ve okul gibi çocukların yoğun temasta olduğu ortamlardaki çalışanlar, hayvancılıkla uğraşanlar, evinde sürüngen veya egzotik kuş besleyenler de hastalıkla karşılaşma ihtimali görece yüksek olan gruplardır.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Salmonella'ya bağlı şikayetler genellikle bakterinin vücuda girmesinden 6 saat ile 6 gün sonra başlar; bu süre kişinin aldığı bakteri miktarına, yaşına ve bağışıklık durumuna göre değişir. İlk uyarı genellikle birden bastıran karın ağrısı ve bunu izleyen sulu ishaldir. Karın ağrısı çoğu zaman göbek çevresinde ya da alt karında yoğunlaşır; burulma, sıkışma tarzındadır ve kısa süreli rahatlama dönemleriyle gelir gider. Hastaların büyük bölümünde günde 5-10 hatta daha fazla sayıda sulu, kötü kokulu dışkılama olur. İshale eşlik eden bulantı, sıklıkla kusmaya dönüşür ve özellikle ilk 24 saatte sıvı kayıplarının artmasına neden olur.
Ateş, hastalığın en tipik belirtilerinden biridir ve genellikle 38-39 derece civarındadır; bazı kişilerde 40 dereceye ulaşabilir. Yüksek ateşe eşlik eden titreme, terleme, kas-eklem ağrıları ve şiddetli halsizlik tabloyu adeta bir grip enfeksiyonuna benzetir. Baş ağrısı ve iştahsızlık çok yaygındır; hastalar genellikle birkaç gün boyunca neredeyse hiçbir şey yiyemediklerini, su içmenin bile zor geldiğini söylerler. Dışkıda zaman zaman mukus (sümüksü yapı) ya da hafif kan görülmesi enfeksiyonun bağırsak iç yüzeyinde belirgin bir tahriş oluşturduğunu gösterir, ancak bu durum mutlaka panik nedeni olmayabilir.
İshalin ve kusmanın bir araya gelmesi vücudun sıvı ve mineral dengesini hızla bozar. Susuz kalma (dehidratasyon) belirtileri olarak ağız kuruluğu, dudaklarda çatlama, idrar miktarında azalma, idrar renginde koyulaşma, gözlerin çukura kaçması, ayağa kalkarken baş dönmesi, halsizlik ve hızlı kalp atışı sayılabilir. Bebeklerde dehidratasyonu fark etmek daha güçtür; bezin uzun süre kuru kalması, ağlarken gözyaşının az olması, başın tepesindeki yumuşak alanın (bıngıldak) içe çökmüş görünmesi ve uyku haline geçme önemli ipuçlarıdır. Yaşlı hastalarda susuzluk hissi azaldığı için kişi su içmek istemese bile vücut ciddi şekilde sıvı kaybetmiş olabilir; bilinç bulanıklığı ve aşırı uyku hali bu yüzden mutlaka değerlendirilmelidir.
Hastalığın akut dönemi genellikle 4-7 gün sürer. Ancak bağırsak hareketlerinin tamamen normale dönmesi, dışkı kıvamının düzelmesi ve genel halsizliğin geçmesi 1-2 haftayı bulabilir. Hastalık geçtikten sonra bile bazı kişilerde bakteri haftalar boyunca dışkıyla atılmaya devam edebilir; bu kişiler kendini iyi hissetse de el yıkama ve mutfak hijyenine özen göstermezlerse çevresine bulaştırabilir.
Tanı Nasıl Konulur?
Hastalığın tanısında ilk basamak iyi bir hekim sorgusudur. Doktor; şikayetlerin ne zaman, neyi yedikten sonra başladığını, ailede veya aynı yemeği paylaşan kişilerde benzer şikayet olup olmadığını, son günlerde seyahat edilip edilmediğini, evde hayvan beslenip beslenmediğini ayrıntılı bir şekilde sorar. Karın muayenesinde göbek çevresinde hassasiyet ve bağırsak seslerinde artış sık karşılaşılan bulgulardır. Hastanın susuz kalıp kalmadığını anlamak için dilin nemi, derinin esnekliği, nabız ve tansiyon değerlendirilir.
Kesin tanı için en güvenilir yöntem dışkı kültürüdür. Bu testte, hastadan alınan dışkı örneği laboratuvarda özel besi yerlerine ekilir ve birkaç gün içinde üreyen bakterinin hangi tür olduğu belirlenir. Aynı incelemede antibiyotik duyarlılık testi de yapılarak hangi ilaca yanıt vereceği, hangisine direnç gösterdiği saptanır. Bu bilgi özellikle ağır seyirli vakalarda doğru antibiyotik seçimi açısından çok önemlidir. Ateşi yüksek seyreden ve enfeksiyonun kana karıştığından şüphelenilen hastalarda kan kültürü istenir; kan örneği özel şişelere alınarak laboratuvarda bakteri üremesi takip edilir. Sıvı kayıplarının vücut dengesi üzerindeki etkisini görmek için tam kan sayımı, böbrek fonksiyon testleri ve elektrolit (sodyum, potasyum, klor) ölçümleri yapılır. İdrar tetkiki de susuzluğun derecesini değerlendirmede yardımcı olur.
Hafif seyirli, evde takip edilen vakaların büyük bölümünde özel testlere gerek duyulmaz; hekim klinik bulgulara dayanarak tedaviyi başlatır. Ancak ishal 3 günden uzun sürerse, dışkıda kan varsa, ateş düşmüyorsa, hasta küçük çocuk, yaşlı veya bağışıklığı baskılı bir kişi ise testler mutlaka yapılmalıdır. Salgın şüphesi olduğunda (örneğin aynı düğünden, restoranda yemekten, kreşten birden çok kişide aynı belirtilerin başlaması) halk sağlığı kayıtları için de bu tetkikler önem kazanır.
Tedavi Süreci Nasıl İşler?
Salmonella enfeksiyonunun tedavisinde temel hedef, kaybedilen sıvının ve minerallerin yerine konulması, vücudun bakteriyi kendi savunmasıyla temizlemesine zaman ve destek sağlanmasıdır. Sağlıklı erişkinlerin büyük çoğunluğunda evde dinlenme, bol sıvı tüketimi ve sade beslenme yeterli olur. Ağızdan alınan oral rehidratasyon sıvıları (ORS) eczanelerden temin edilebilir; bu hazır karışımlar şeker ve tuz dengesini ideal oranlarda içerdiği için bağırsaktan en hızlı emilen sıvılardır. Sade su yerine ORS, ayran, çorba ve hafif tuzlu suyun sık sık küçük yudumlarla içilmesi kusma riskini de azaltır.
Beslenme konusunda eskiden önerilen aşırı kısıtlamalar artık geçerli değildir; mide bulantısı geçtikçe hastanın tolere edebildiği şeyleri yemesine izin verilir. Pirinç lapası, haşlanmış patates, yoğurt, tuzlu kraker, muz, elma püresi, haşlanmış tavuk gibi yumuşak ve sindirimi kolay besinler tercih edilir. Yağlı, baharatlı, çok şekerli yiyecekler, gazlı içecekler ve sütten en azından birkaç gün uzak durmak iyi gelir. Bağırsak hareketleri normale dönene kadar geçici olarak laktoz hassasiyeti gelişebilir, bu yüzden süt ve süt ürünleri kademeli olarak diyete eklenmelidir.
Bağırsak hareketlerini yavaşlatan ishal kesici ilaçlar (loperamid türü) Salmonella enfeksiyonunda genellikle önerilmez; çünkü bu ilaçlar bakterinin bağırsakta daha uzun süre kalmasına ve toksinlerin emilmesine yol açabilir. Bunun yerine probiyotik desteği bağırsak florasının dengelenmesine yardımcı olabilir. Antibiyotik tedavisi her hastaya gerekmez; aksine, gereksiz antibiyotik kullanımı bakterinin dışkıyla atılma süresini uzatabilir ve direnç gelişmesine neden olabilir. Antibiyotikler özellikle 50 yaş üstü bireylerde, bebeklerde, bağışıklığı baskılanmış kişilerde, kalp kapak hastalığı veya damar protezi olanlarda, ateşi yüksek seyreden ve enfeksiyonun kana karıştığı düşünülen vakalarda hekim kararıyla başlanır. Bu durumlarda siprofloksasin, seftriakson veya azitromisin gibi ilaçlar tercih edilebilir; tedavi süresi hastanın durumuna göre 3-14 gün arasında değişir.
Şiddetli kusma ve ishal nedeniyle ağızdan sıvı alamayan, dehidratasyon belirtileri gösteren hastalar hastaneye yatırılarak damardan sıvı tedavisi alır. Bu tedavi sırasında elektrolit dengesi yakından takip edilir, gerektiğinde mineral takviyeleri yapılır. Yaşlı ve kalp yetmezliği olan hastalarda sıvı dengesinin kontrolü özellikle hassas yürütülmesi gereken bir süreçtir. Ateşi düşürmek için parasetamol gibi ilaçlar kullanılabilir, ancak böbrek üzerinde olumsuz etki yapabilecek ilaçlardan kaçınılır.
Komplikasyonlar Nelerdir?
Salmonella enfeksiyonu çoğu hastada bir hafta içinde sorunsuz şekilde iyileşse de, bazı durumlarda ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. En sık ve en hızlı gelişen komplikasyon, vücudun aşırı sıvı kaybetmesidir. Susuz kalma; tansiyonun düşmesi, böbreklerin kanlanmasının azalması, bilincin bulanması ve ileri durumlarda şoka kadar ilerleyebilir. Özellikle bebeklerde ve yaşlılarda bu süreç saatler içinde hayati tehlikeye dönüşebilir; bu yüzden zamanında sıvı desteği son derece önemlidir. Vücut elektrolit dengesinin bozulması (özellikle potasyum düşüklüğü) kas zayıflığına, kalp ritim bozukluklarına ve halsizliğe neden olabilir.
Bakterinin bağırsak duvarını aşıp kan dolaşımına geçmesi (bakteriyemi), ortalama hastaların yaklaşık %5'inde görülen ciddi bir durumdur. Kana karışan bakteri vücudun her köşesine ulaşıp odak enfeksiyonlar oluşturabilir. Kemiklere yerleşerek osteomiyelit (kemik iltihabı), eklemlere yerleşerek septik artrit, kalp kapakçıklarına yapışarak endokardit (kalp iç zarı iltihabı), büyük damar duvarlarına yerleşerek enfekte anevrizma gibi tablolara yol açabilir. Bu komplikasyonlar özellikle damar protezi, kalp kapak protezi, kalça-diz protezi olan kişilerde ya da bağışıklığı baskılı bireylerde daha sık ve daha ağır seyreder. Salmonella'nın beyin zarına yerleşip menenjit yapması nadir olsa da bebeklerde ciddi sonuçlara neden olabilir.
Enfeksiyondan haftalar sonra başlayan reaktif artrit, bazı hastalarda görülen geç bir komplikasyondur. Genellikle diz, ayak bileği, kalça gibi büyük eklemlerde şişlik, ağrı ve hareket kısıtlılığıyla kendini gösterir. Buna idrar yaparken yanma ve göz kızarıklığı (üveit, konjonktivit) eşlik edebilir; üçü bir arada görüldüğünde Reiter sendromu olarak adlandırılır. Bu tablo aylarca sürebilir ancak çoğunlukla kalıcı hasara yol açmadan iyileşir. Bir başka önemli durum ise "taşıyıcılık" halidir: hastalık geçtikten sonra bile bazı kişilerde özellikle safra kesesinde Salmonella aylarca, hatta yıllarca yerleşik kalabilir ve dışkıyla aralıklı olarak atılmaya devam edebilir. Bu kişiler kendi sağlıklarını korusalar bile çevresine, özellikle aynı evi paylaştığı veya yemek hazırladığı kişilere bakteriyi bulaştırma riski taşır. Bebeklerde ve küçük çocuklarda nadir de olsa görülebilen bağırsak delinmesi, kanama ve toksik megakolon gibi tablolar cerrahi müdahale gerektirebilen acil durumlardır.
Nasıl Bulaşır, Nereden Bulaşır?
Salmonella bakterisinin asıl yaşam alanı hayvanların bağırsaklarıdır. Tavuk, hindi, kaz gibi kümes hayvanları, sığır, koyun, domuz, kaplumbağa, kertenkele, yılan ve bazı kuşlar bakteri için doğal taşıyıcı görevi görür. Bu hayvanların dışkıları yoluyla bakteri çevreye, suya, toprağa ve gıdalara yayılır. İnsanlara bulaşmanın en yaygın yolu, kontamine olmuş gıdaların yenilmesidir. İyi pişirilmemiş tavuk, hindi, az pişmiş hamburger köftesi, çiğ veya çırpılmış yumurta içeren tatlılar (özellikle ev yapımı mayonez, çiğ yumurtalı krema, mousse, çiğ hamur), pastörize edilmemiş süt ve bu sütten yapılan peynir-tereyağı en sık karşılaşılan kaynaklardır.
Bakteri yalnızca hayvansal ürünlerle sınırlı değildir; tarlada kirli suyla sulanan ya da gübresi düzgün kullanılmamış sebzeler de bulaş kaynağı olabilir. Yıkanmadan yenen marul, ıspanak, domates, salatalık, kavun, çilek gibi gıdalar, kabukları üzerinde Salmonella taşıyabilir. Kavun gibi içine bakteri kolay nüfuz eden meyveler özellikle risklidir; çünkü dışını yıkamadan kesince bıçak bakteriyi iç kısma da taşıyabilir. Bahçe sularıyla sulanan filizlenmiş baklagiller (yonca filizi, soya filizi) salgın nedeni olabilen bir başka örnektir. Kirli içme suyu, özellikle alt yapısı zayıf bölgelerde önemli bir bulaş kaynağıdır.
Mutfakta çapraz bulaşma çok yaygındır ancak çoğu zaman fark edilmez. Çiğ tavuğun temas ettiği kesme tahtası, bıçak, tezgah ya da bez parçası iyi temizlenmeden başka bir gıdayla temas ederse bakteri sağlam görünen yiyeceğe geçebilir. Evcil sürüngen ve egzotik hayvan beslenen evlerde bu hayvanlara dokunduktan sonra ellerin yıkanmaması küçük çocuklarda enfeksiyona yol açabilir. Hayvanat bahçesi ziyaretleri, çiftlik gezileri ve evcil hayvan dükkanlarında yavru civciv-ördek temasından sonra el hijyenine dikkat edilmezse bakteri kolayca ağız yoluyla alınabilir. İnsandan insana bulaş, doğrudan temas yerine, enfekte kişinin tuvalet sonrası ellerini iyi yıkamaması ve daha sonra gıda hazırlaması yoluyla gerçekleşir; bu nedenle kreş, huzurevi ve toplu yemek sunulan ortamlar küçük salgınların sık görüldüğü yerlerdir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Her ishal vakası hastane başvurusu gerektirmez, çoğu hafif seyirli vaka birkaç günde evde dinlenerek geçer. Ancak bazı durumlarda hekim değerlendirmesini geciktirmek ciddi sonuçlara yol açabilir. Üç günden uzun süren ve düzelmeyen ishal, durdurulamayan kusma, 39 derecenin üzerine çıkıp düşmeyen ateş, dışkıda gözle görülür kan ya da çok koyu, katran kıvamında dışkı çıkması mutlaka değerlendirilmelidir. Hastanın ağız ve dudaklarının çok kuru olması, idrar miktarının belirgin biçimde azalması, idrar renginin koyulaşması, baş dönmesi, çarpıntı veya bayılma hissi vücudun ciddi şekilde susuz kaldığını gösterir.
Beş yaşından küçük çocuklar, 65 yaş üzeri bireyler, hamileler, kronik hastalığı olanlar (kalp yetmezliği, böbrek yetmezliği, şeker hastalığı, karaciğer hastalığı) ve bağışıklık sistemi baskılı kişiler için "biraz daha bekleyelim" demek doğru bir yaklaşım değildir; bu gruplardaki hastalar belirti başladıktan kısa süre sonra hekime başvurmalıdır. Bebeklerde ateş, durmayan kusma, uyuşukluk, ağlarken gözyaşının olmaması, başın tepesindeki bıngıldağın çökmüş görünmesi acil değerlendirme gerektiren bulgulardır. Yaşlı hastalarda bilinç bulanıklığı, dengesizlik, idrara çıkamama, derin uyku hali öncelikli uyarı işaretleridir.
Aynı yemeği yiyen birden fazla kişide benzer şikayetler başlamışsa hem bireysel hem toplum sağlığı açısından mutlaka sağlık kurumuna başvurulmalıdır. Yakın zamanda yurt dışı seyahati, özellikle tropik bölgelere yapılan yolculuk sonrası başlayan ishal ve ateş tablosu farklı enfeksiyonları akla getirebileceğinden hekim değerlendirmesi gerektirir. Antibiyotik kullanırken başlayan ya da antibiyotik bitiminden sonra gelişen ishal, başka bir bakteri olan Clostridium difficile veya direnç gelişimi ihtimali için önemlidir. Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları bölümü, bu tür şikayetlerin doğru tanı ve tedavisi için uygun değerlendirme imkanı sunar.
Son Değerlendirme
Salmonella enfeksiyonu, dünyada her yıl milyonlarca insanı etkileyen yaygın bir bağırsak hastalığıdır ve büyük bölümü tamamen önlenebilir niteliktedir. Korunmanın temeli mutfak hijyenine ve gıda güvenliğine dikkat etmektir. Tavuk, hindi ve diğer kümes hayvanı etlerinin merkezindeki ısı 75 dereceye ulaşana kadar pişirilmesi, yumurtaların sarısı katılaşıncaya kadar pişirilip çiğ olarak tüketilmemesi, sebze-meyvelerin tüketilmeden önce iyice yıkanması bakterinin alımını büyük oranda engeller. Çiğ ile pişmiş gıdaların farklı tahta ve bıçaklarla işlenmesi, mutfak yüzeylerinin ve özellikle çiğ etle temas eden bezlerin sık sık temizlenmesi çapraz bulaşmayı önler. Buzdolabı sıcaklığının 4 derecenin altında tutulması bakteri çoğalmasını yavaşlatır. Pastörize edilmemiş süt ve süt ürünlerinden uzak durmak, içme suyunun güvenli kaynaktan olduğundan emin olmak korunmanın diğer önemli adımlarıdır.
El hijyeni, hem hastalığı kapmamak hem de kapıldıysa başkalarına bulaştırmamak için en güçlü silahtır. Tuvaletten sonra, yemek öncesi, çiğ etle çalıştıktan sonra ve evcil hayvana dokunduktan sonra elleri en az 20 saniye sabunla yıkamak, alınabilecek en basit ama en etkili önlemdir. Hasta olan kişinin yiyecek hazırlamaktan birkaç gün uzak durması, havlu-bardak gibi kişisel eşyaları paylaşmaması da bulaşmayı engeller. Şikayetler hafifse evde dinlenmek, bol ORS ve sıvı tüketmek, hafif beslenmek genellikle yeterlidir. Ancak risk grubundaki kişiler veya ağır belirtileri olanlar zaman kaybetmeden Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları bölümüne başvurmalıdır. Kendi kendine antibiyotik kullanmak, hem kişisel sağlık hem de toplum sağlığı açısından zararlıdır; çünkü direnç gelişimi gelecekte aynı bakterinin tedavi edilmesini zorlaştırır.
Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.
