Hepatit C, Hepatit C virüsü (HCV) tarafından oluşturulan ve öncelikle karaciğeri etkileyen kronik bir viral enfeksiyondur. Virüs vücuda girdikten sonra karaciğer hücrelerine yerleşir ve burada çoğalmaya başlar. Bağışıklık sistemi virüse karşı yanıt oluştururken karaciğerde kronik iltihaplanma süreci başlar; uzun yıllar boyunca devam eden bu enflamatuar süreç karaciğer hücrelerinde yıkımlara, yara dokusu birikimine (fibroz) ve sonunda siroza ilerleyebilen ciddi hasara yol açar.
Hepatit C'nin en dikkat çekici özelliği, çok büyük çoğunlukla sessiz seyretmesidir. Akut enfeksiyon (ilk altı ay) genellikle belirti vermez veya hafif belirtilerle geçer. Hastaların yaklaşık yüzde yetmiş seksen kadarı virüsü temizleyemez ve kronik enfeksiyon gelişir. Kronik hepatit C onlarca yıl boyunca yavaşça ilerleyebilir; pek çok kişi yıllarca virüsü taşıdığı halde fark etmeyebilir. Bu nedenle hepatit C dünya genelinde "sessiz salgın" olarak adlandırılmıştır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre yaklaşık 58 milyon insan kronik HCV ile yaşamaktadır.
Son yıllarda hepatit C tedavisinde devrim niteliğinde gelişmeler kaydedilmiştir. Direkt etkili antiviral ilaçlar (DEA'lar) ile yüzde 95-100 başarı oranlarıyla virüs vücuttan tamamen temizlenebilmektedir. Bu tedaviler ağızdan alınan, sekiz ila on iki haftalık kürlerle uygulanan ve genellikle iyi tolere edilen ilaçlardır. Önceleri tedaviye dirençli kabul edilen pek çok vakanın bile başarıyla tedavi edilebilmesi, hepatit C'yi kabul gören önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalık haline getirmiştir. Dünya Sağlık Örgütü 2030 yılına kadar hepatit C'nin halk sağlığı tehdidi olarak ortadan kaldırılmasını hedeflemektedir.
Kimlerde Görülür?
Hepatit C kan yoluyla bulaşan bir hastalık olduğu için risk faktörleri büyük ölçüde HCV bulaşmış kanla temas etme olasılığıyla ilgilidir. Pek çok kişi virüsü çok yıllar önce edinmiş olabilir; bu nedenle güncel risk düzeyi düşük olsa bile geçmiş maruziyetler önemlidir.
En yüksek risk grubunu intravenöz (damar yoluyla) madde kullanan veya geçmişte kullanmış olan bireyler oluşturur. Ortak iğne, şırınga, sigara filtresi, kaşık gibi madde kullanım malzemelerinin paylaşılması virüsün en hızlı yayıldığı yoldur. Damar yoluyla madde kullanan bireylerin önemli bir bölümünde HCV pozitiftir. Bu nedenle bağımlılık tedavisi gören bireyler ve yakınları için tarama önemlidir.
1992 öncesi kan veya kan ürünü transfüzyonu, organ nakli veya pıhtılaşma faktörleri tedavisi (hemofili gibi durumlarda) alanlar risk grubudur. Bu tarihten önce kan ürünlerinde rutin HCV taraması yapılmıyordu; bu nedenle bu dönemde tedavi alan hastalarda HCV bulaşma riski mevcuttu. Modern kan tarama sistemleri sayesinde kan ürünlerinden bulaşma günümüzde çok nadirdir.
Diyalize giren kronik böbrek yetmezliği hastaları, diyaliz makineleri ve süreçleri nedeniyle artmış risk altındadır. Diyaliz ünitelerinde tüm hastaların düzenli HCV taranması yapılır. Sağlık personelinde, özellikle iğne batması ve diğer kazaların yüksek olduğu birimlerde çalışanlar (cerrahlar, hemşireler, laboratuvar çalışanları, diyaliz personeli) mesleki risk altındadır.
HIV pozitif bireylerde HCV koenfeksiyonu sıktır; özellikle damar yoluyla madde kullanımı öyküsü olan veya erkeklerle cinsel ilişkide olan erkekler arasında yüksek prevalans bildirilmiştir. Mahkumlar ve mahkumiyet geçmişi olan bireyler dövme, ortak diş fırçası ve tıraş aleti kullanımı, madde kullanımı gibi nedenlerle yüksek risk grubudur.
Steril olmayan koşullarda yapılan tıbbi veya kozmetik işlemler önemli bir bulaşma yoludur. Dövme yapımı, piercing, akupunktur, manikür-pedikür, kanlı medikal işlemler (özellikle uygun sterilizasyon olmayan ortamlarda) virüs bulaşmasına neden olabilir. Diş hekimi muayenesi sırasında uygun sterilizasyon yoksa risk vardır.
HCV taşıyıcısı bir anneden doğan bebeklerde bulaşma riski yaklaşık yüzde beş kadardır; HIV de pozitifse bu oran daha yüksektir. Bu nedenle gebelikte HCV taraması ve tanılı annelerden doğan bebeklerin takibi önemlidir. Cinsel yolla bulaşma genel popülasyonda nadirdir; ancak çoklu cinsel partner, korunmasız ilişki, eşcinsel ilişki, HIV pozitiflik, cinsel yolla bulaşan diğer enfeksiyonlar bulaşma riskini artırır.
Yaş grupları arasında risk değişir. Bazı ülkelerde 1945-1965 doğumlu bireyler ("baby boomer" kuşağı), tıbbi süreç güvenliğinin günümüzdeki kadar sıkı olmadığı dönemde yetişmeleri nedeniyle yüksek prevalansa sahiptir. Türkiye'de bu yaş grubu için tarama önerileri vardır. Aile bireylerinde HCV öyküsü olan kişilerde, özellikle yakın temas eden kişilerde tarama önerilir.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Hepatit C'nin en önemli ve yanıltıcı özelliklerinden biri, vakaların büyük çoğunluğunda hiçbir belirti vermemesidir. Hastaların yaklaşık dörtte üçü ilk maruziyet sonrası akut dönemde tamamen asemptomatiktir. Bu durum hastalığın tanısının gecikmesine ve uzun süreli sessiz hasara neden olur. Belirtiler ortaya çıktığında ise nonspesifik karakterde olup pek çok başka durumla karıştırılabilir.
Akut hepatit C dönemi, virüs alımdan iki sekiz hafta sonrasındaki dönemi kapsar. Hastaların yaklaşık dörtte birinde hafif ila orta düzeyde belirtiler gelişir. Bu belirtiler arasında aşırı yorgunluk ve halsizlik, halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kusma, karın ağrısı (özellikle sağ üst kadran), kas-eklem ağrıları, hafif ateş, baş ağrısı yer alır. Bazı vakalarda sarılık (gözlerde ve ciltte sararma), idrar renginde koyulaşma (çay rengi), dışkı renginde solukluk görülebilir. Bu belirtiler genellikle iki sekiz hafta sürer; sonrasında belirtiler azalır veya kaybolur, ancak virüs vücutta kalmaya devam edebilir.
Kronik hepatit C dönemi, virüs altı aydan uzun süredir vücutta bulunan kişilerde tanımlanır. Bu dönemde belirtiler genellikle silik veya yoktur. Sürekli halsizlik, açıklanamayan yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü, hafif depresif duygu durumu, kas ağrıları, eklem ağrıları, hafif sağ üst karın ağrısı, sindirim sistemi şikayetleri (bulantı, hazımsızlık) bazı hastalarda görülebilir. Pek çok hasta bu belirtileri yaşa veya başka nedenlere bağlar ve doktora başvurmayabilir.
Hastalık ilerledikçe ve karaciğerde fibroz (yara dokusu) gelişti̇kçe belirtiler daha belirgin hale gelir. Kronik hepatit C, karaciğer hücrelerinde kalıcı hasara, sonrasında siroza ilerleyebilen bir süreçtir. Siroz aşamasında karaciğer fonksiyonları belirgin biçimde bozulur ve birçok yeni belirti ortaya çıkar.
Siroza bağlı belirtiler arasında karın sağ üst tarafında dolgunluk hissi veya ağrı, ele gelen karaciğer veya dalak büyümesi, karında sıvı birikmesi (asit), bacaklarda şişlik (ödem), sarılık (kalıcı ve ileri evrede), ciltte spider anjiom (örümcek benzeri damar yapıları), avuç içlerinde kızarıklık (palmar eritem), erkeklerde meme gelişimi (jinekomasti), kadınlarda adet düzensizlikleri yer alır.
Karaciğer yetmezliğine bağlı belirtiler ilerlemiş vakalarda görülür. Kolay kanama ve morarmalar (pıhtılaşma faktörlerinin yetersiz üretimi), karın suyu birikimi, hepatik ensefalopati (karaciğer yetmezliğine bağlı beyin işlev bozukluğu - karışıklık, uyku bozukluğu, kişilik değişiklikleri, hafıza problemleri, ileri evrede bilinç kaybı), özofagus varisleri (yemek borusunda damar genişlemeleri) ve bu varislerden kanama, böbrek yetmezliği (hepatorenal sendrom) gelişebilir.
Karaciğer dışı belirtiler de görülebilir. Hepatit C çoklu sistem hastalıklarına yol açabilen otoimmün etkilere sahiptir. Krioglobulinemiye bağlı belirtiler (deride mor lekeler, eklem ağrıları, böbrek hasarı, sinir sistemi tutulumu), tip 2 diyabet, otoimmün tiroid hastalıkları, lichen planus (deride parlak mor renkli düz lezyonlar), porfiri cutanea tarda (deride kabarcıklar), B hücreli non-Hodgkin lenfoma riskinde artış, membranoproliferatif glomerülonefrit (böbrek hastalığı) görülebilir.
Karaciğer kanseri (hepatosellüler karsinom) hepatit C'nin ileri komplikasyonlarındandır. Sirozu olan hastalarda yıllık karaciğer kanseri riski artmıştır. Sağ üst karın ağrısı, kilo kaybı, ele gelen kitle, sarılık ileri evrede görülebilir.
Tanı Nasıl Konulur?
Hepatit C tanısı genellikle birkaç aşamalı bir kan testi süreciyle konur. Erken tanı, etkili tedavi için kritik önem taşır. Hastalığın çoğunlukla sessiz seyretmesi nedeniyle risk gruplarındaki bireylerin taranması büyük önem taşır.
Tanı süreci hekimin yaptığı detaylı bir öykü alma ve fizik muayene ile başlar. Doktor risk faktörlerini (kan transfüzyonu öyküsü, madde kullanım öyküsü, mesleki maruziyetler, dövme/piercing, cinsel öykü, aile öyküsü, sağlık hizmeti alma öyküsü) detaylı biçimde sorgular. Halsizlik, sarılık, karın ağrısı, eşlik eden hastalıklar değerlendirilir. Fizik muayenede genel sağlık durumu, sarılık, karaciğer ve dalak büyüklüğü, asit varlığı, periferik ödem, spider anjiomlar, palmar eritem değerlendirilir.
Anti-HCV antikor testi (üçüncü kuşak ELISA) ilk tanı testidir. Bu test, HCV ile karşılaşan kişinin vücudunun ürettiği antikorları gösterir. Anti-HCV pozitif sonuç, kişinin HCV ile karşılaştığını gösterir; ancak aktif enfeksiyon olup olmadığını netleştirmez. Bazı kişiler virüsü kendiliğinden temizlemiş olabilir; ancak antikorlar yaşam boyu pozitif kalır. Anti-HCV negatif sonuç genellikle enfeksiyonu dışlar; ancak çok erken dönemde (pencere dönemi) yanıltıcı olabilir.
Anti-HCV pozitif olan hastalarda HCV-RNA testi yapılır. Bu test polimeraz zincir reaksiyonu (PCR) yöntemiyle kandaki virüs partiküllerini (RNA) doğrudan saptar. HCV-RNA pozitif sonuç aktif (devam eden) enfeksiyonu gösterir ve tedavi gerektirir. HCV-RNA negatif sonuç ise virüsün vücuttan temizlendiğini gösterir; bu durum kendiliğinden iyileşme veya önceki başarılı tedaviye bağlı olabilir. HCV-RNA testi kantitatif (miktar olarak) yapılabilir; kandaki virüs miktarı (viral yük) belirlenir.
HCV genotip tayini önemli bir testtir. HCV'nin altı ana genotipi ve pek çok alt tipi vardır. Türkiye'de en sık genotip 1'dir; özellikle genotip 1b. Genotip bilgisi tedavi seçimi için kritikti; ancak modern pan-genotipik direkt etkili antiviraller ile bu önem azalmıştır. Yine de bazı vakalarda genotip ve viral yük tedavi planlamasında değerli olabilir.
Karaciğer fonksiyon testleri rutin değerlendirme kapsamındadır. AST, ALT, alkalen fosfataz, GGT, bilirubin, total protein, albumin değerleri ölçülür. ALT ve AST karaciğer hasarının göstergesi olarak yükselebilir; ancak normal değerler hepatit C'yi dışlamaz. Pek çok kronik hepatit C hastasında karaciğer enzimleri normal sınırlardadır.
Karaciğer fibrozis (yara dokusu birikimi) değerlendirmesi önemlidir; tedavi planlaması ve takip için kritiktir. Geçmişte karaciğer biyopsisi altın standarttı; ancak günümüzde non-invaziv yöntemler tercih edilmektedir. Karaciğer elastografisi (FibroScan), karaciğerin sertliğini ölçen ve fibroz derecesini gösteren bir tetkiktir; günümüzde yaygın kullanılan altın standart yöntemdir. Diğer non-invaziv yöntemler arasında APRI, FIB-4 gibi serum belirteç skoları, MR elastografi, ARFI elastografi yer alır. Karaciğer biyopsisi sadece özel durumlarda (örneğin tanı belirsizliği, eşlik eden başka karaciğer hastalığı şüphesi) yapılır.
Görüntüleme tetkikleri arasında karaciğer ultrasonu rutin yapılır; karaciğerin boyutu, yapısı, yağlanma varlığı, dalak büyüklüğü, asit varlığı değerlendirilir. Sirozu olan veya yüksek riskli hastalarda altı ayda bir ultrason ile karaciğer kanseri (hepatosellüler karsinom) taraması yapılır. Karaciğer kanseri için alfa-fetoprotein (AFP) tümör belirteci de değerlendirilir. Manyetik rezonans görüntüleme (MR), kompüter tomografi (CT) gerekli durumlarda kullanılır.
Diğer testler arasında tam kan sayımı, koagülasyon testleri (INR), tiroid fonksiyon testleri, glukoz, lipid profili, kreatinin, GFR, idrar tahlili yer alır. Eşlik eden viral hepatit taraması (Hepatit A IgG, Hepatit B yüzey antijeni ve antikorları, HIV) yapılır. Demir profili, otoimmün hepatit belirteçleri, alfa-1 antitripsin gibi testler eşlik eden başka karaciğer hastalığını dışlamak için yapılabilir.
Diyalize giren hastalar, HIV pozitif bireyler, gebe kadınlar, sağlık personeli, madde kullanım öyküsü olanlar, mahkumlar, 1945-1965 yılları arasında doğanlar gibi risk gruplarına rutin HCV taraması önerilir. Tarama yakalanamayan vakaların erken tanısını sağlar.
Tedavi Seçenekleri Nelerdir?
Hepatit C tedavisi son yıllarda devrim niteliğinde değişmiştir. Daha önce interferon ve ribavirin temelli, uzun süreli, yan etkili ve düşük başarılı tedavilerden, direkt etkili antiviral ilaçlar (DEA'lar) sayesinde kısa süreli, oral, iyi tolere edilen ve yüzde 95-100 başarı oranlarına sahip tedavilere geçilmiştir. Bu gelişme hepatit C'yi "tedavi edilemez" bir hastalıktan "neredeyse tüm vakalarda tedavi edilebilir" bir hastalığa dönüştürmüştür.
Direkt etkili antiviral ilaçlar virüsün yaşam döngüsündeki belirli proteinleri hedef alarak çoğalmasını engeller. Üç ana ilaç sınıfı vardır: NS3/4A proteaz inhibitörleri (boceprevir, telaprevir önceki nesil; günümüzde glecaprevir, voxilaprevir, grazoprevir gibi yeni nesil ilaçlar), NS5A inhibitörleri (ledipasvir, daclatasvir, velpatasvir, elbasvir, pibrentasvir), NS5B polimeraz inhibitörleri (sofosbuvir, dasabuvir). Bu ilaçlar genellikle kombinasyon halinde kullanılır.
Pan-genotipik tedaviler (tüm HCV genotiplerine etkili) günümüzde tercih edilmektedir. Sofosbuvir-velpatasvir kombinasyonu (Epclusa) tüm genotiplerde etkilidir; 12 hafta süreyle uygulanır. Glecaprevir-pibrentasvir kombinasyonu (Mavyret) tüm genotiplerde etkili olup, tedavi naive (daha önce tedavi almamış) hastalarda 8 hafta süreyle uygulanabilir. Sofosbuvir-velpatasvir-voxilaprevir kombinasyonu (Vosevi) daha önce tedavi almış ve başarısız olmuş hastalarda 12 hafta süreyle kullanılır.
Bazı vakalarda eski nesil ribavirin tedaviye eklenir; özellikle ileri sirozlu hastalarda veya tedavi başarısız olan vakalarda. Interferon tedavisi artık nadiren kullanılır. Tedavi süresi genellikle 8-12 haftadır; bazı vakalarda 16-24 haftaya uzatılabilir.
Tedavi seçimi pek çok faktöre göre yapılır. Hastalık evresi (fibroz derecesi, siroz varlığı), önceki tedavi öyküsü, genotip, viral yük, eşlik eden hastalıklar (böbrek yetmezliği, HIV koenfeksiyon, hepatit B koenfeksiyon), kullanılan diğer ilaçlar (özellikle ilaç etkileşimleri açısından) değerlendirilir. Karaciğer transplantasyonu yapılan veya planlanan hastalarda özel yaklaşımlar gerekir.
Tedavi yanıtı viral yanıt kriterleriyle değerlendirilir. Sürdürülebilir viral yanıt (SVR) tedavi sonrası 12-24 hafta süreyle HCV-RNA'nın negatif kalması olarak tanımlanır. SVR elde edildiğinde virüs vücuttan temizlenmiş kabul edilir; hastalık kürdür ve nüks oranı çok düşüktür (yüzde bir altı).
Tedavi sürecinde yan etkiler genellikle hafiftir. Başağrısı, halsizlik, bulantı, ishal, uyku düzensizliği görülebilir; ancak interferon dönemine göre çok daha iyi tolere edilir. Şiddetli yan etkiler nadirdir. İlaç etkileşimleri önemlidir; pek çok ilaç (özellikle amiodaron, statin, antiretroviral ilaçlar, asit indirgeyiciler, oral kontraseptifler) doz ayarı veya alternatif tercih gerektirebilir.
Tedaviye eşlik eden bakım önemlidir. Eşlik eden hastalıkların yönetimi (hipertansiyon, diyabet, dislipidemi, ruh sağlığı sorunları), beslenme desteği, alkol tüketiminin kesilmesi, sigaranın bırakılması, fiziksel aktivite önerilir. Hepatit A ve B aşıları (eğer önceden bağışıklık yoksa) yapılmalıdır. Karaciğer için potansiyel toksik ilaçların kullanımından kaçınılmalıdır.
Tedavi sonrası takip büyük önem taşır. SVR elde edilse bile siroz veya ileri fibroz varsa karaciğer kanseri ve diğer komplikasyonlar için altı ayda bir takip sürdürülür. Bu hastalarda yıllık karaciğer ultrasonu ve AFP ölçümü ile karaciğer kanseri taraması yapılır.
Önleme stratejileri büyük önem taşır. Damar yoluyla madde kullanan bireyler için iğne paylaşımının önlenmesi (steril iğne erişim programları, opioid yerine bağımlılık tedavisi), güvenli cinsel yaşam, dövme-piercing yapımında sterilizasyona dikkat etmek, sağlık personelinde iğne batma kazalarının önlenmesi, kan ve organ taraması temel önleyici yaklaşımlardır. Maalesef hepatit C için aşı henüz mevcut değildir; ancak araştırmalar sürmektedir.
Komplikasyonlar Nelerdir?
Hepatit C tedavi edilmediğinde uzun yıllar boyunca sessizce ilerler ve sonunda ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Bu komplikasyonların farkında olmak ve erken tanı-tedavi ile bunlardan kaçınılması mümkündür. Modern tedavi yaklaşımlarıyla pek çok hasta komplikasyon gelişmeden iyileştirilebilmektedir.
Karaciğer sirozu hepatit C'nin en önemli kronik komplikasyonudur. Yıllar boyunca devam eden kronik enflamasyon karaciğer hücrelerinde yıkım ve yara dokusu (fibroz) birikimine yol açar; sonunda karaciğer yapısı tamamen bozulur (siroz). Kronik HCV vakalarının yaklaşık yüzde 15-30'unda 20-30 yıl içinde siroz gelişir. Siroz, karaciğer yetmezliği, portal hipertansiyon ve karaciğer kanseri için zemin hazırlar.
Portal hipertansiyon (karaciğer girişindeki damarda yüksek basınç) sirozun önemli sonuçlarındandır. Özofagus varisleri (yemek borusu damarlarında genişleme) gelişir; bu varislerden gelişen masif kanama hayati tehlike yaratır. Karın suyu birikimi (asit), dalak büyümesi (splenomegali), karın duvarında belirgin damarlar (caput medusae) gelişir.
Karaciğer yetmezliği ileri evrede gelişir. Karaciğerin sentez fonksiyonları bozulur; pıhtılaşma faktörlerinin üretimi azalır (kanama eğilimi), albumin üretimi azalır (ödem, asit), detoksifikasyon işlevi bozulur. Hepatik ensefalopati (karaciğer yetmezliğine bağlı beyin işlev bozukluğu) gelişir; konfüzyon, kişilik değişiklikleri, hafıza problemleri, uyku bozukluğu, ileri evrede koma görülür. Hepatorenal sendrom (karaciğer yetmezliğine bağlı böbrek yetmezliği), hepatopulmoner sendrom ileri komplikasyonlardır.
Hepatosellüler karsinom (HSK) (karaciğer kanseri), hepatit C'nin en korkulan komplikasyonlarındandır. Sirozu olan HCV hastalarında yıllık karaciğer kanseri riski yüzde bir üç civarındadır. Bu nedenle sirozu olan hastalarda altı ayda bir karaciğer ultrasonu ve AFP ölçümü ile tarama yapılmalıdır. Erken evre karaciğer kanseri cerrahi, ablasyon veya transplantasyon ile tedavi edilebilir; ileri evrede prognoz kötüdür.
Hepatit C'nin karaciğer dışı (ekstrahepatik) komplikasyonları da önemlidir. Krioglobulinemi karakteristik bir karaciğer dışı bulgudur; ciltte mor lekeler, eklem ağrıları, sinir sistemi tutulumu, böbrek hasarı (membranoproliferatif glomerülonefrit) gelişebilir. Tip 2 diyabet ve insülin direnci HCV ile ilişkilidir; HCV tedavisi sonrası diyabet kontrolü iyileşebilir. Otoimmün tiroid hastalıkları (Hashimoto tiroiditi) sık görülür.
Hematolojik komplikasyonlar arasında B hücreli non-Hodgkin lenfoma riski genel popülasyona göre artmıştır; HCV tedavisi bazı lenfoma formlarının gerilemesini sağlayabilir. İdiyopatik trombositopenik purpura (ITP), otoimmün hemolitik anemi gelişebilir.
Cilt belirtileri çeşitlidir. Lichen planus (deride parlak mor renkli düz lezyonlar), porfiri cutanea tarda (deride kabarcıklar ve cilt frajilitesi), necrolytic acral eritem, vasküler purpura, kaşıntı gibi durumlar görülebilir.
Böbrek tutulumu önemlidir; özellikle membranoproliferatif glomerülonefrit krioglobulinemi ile ilişkili olarak gelişebilir. Membranöz nefropati, fokal segmental glomerüloskleroz da bildirilmiştir. Sinir sistemi tutulumu arasında periferik nöropati, kognitif gerileme, depresyon, kronik yorgunluk sendromu yer alır.
Kardiyovasküler komplikasyonlar arasında ateroskleroz hızlanması, koroner kalp hastalığı riskinde artış, inme riskinde artış bildirilmiştir. HCV tedavisi sonrası kardiyovasküler riskte azalma görülebilir.
Yaşam kalitesi etkilenir. Kronik yorgunluk, ruh sağlığı sorunları (depresyon, anksiyete), sosyal damgalanma, çalışma kapasitesi azalması yaygındır. Bu psikososyal etkiler HCV tedavisi sonrası iyileşebilir.
Tedaviye bağlı komplikasyonlar modern direkt etkili antiviraller döneminde nadirdir. İlaç etkileşimleri, hafif yan etkiler (başağrısı, bulantı, yorgunluk), nadiren ciddi karaciğer enzim yükselmesi görülebilir. Hepatit B ile koenfeksiyonu olan hastalarda HCV tedavisi sırasında hepatit B reaktivasyonu olabilir; bu nedenle taranma önemlidir.
Nasıl Bulaşır, Nereden Bulaşır?
Hepatit C, kan yoluyla bulaşan bir hastalıktır. Bulaşmanın ana yolu enfekte kanın sağlıklı bir bireyin kan dolaşımına ulaşmasıdır. Hepatit C'nin bulaşma yollarını anlamak hem hastaları hem de yakınlarını bilgilendirmek açısından önemlidir.
En sık bulaşma yolu intravenöz madde kullanımı ile ortak iğne, şırınga veya diğer enjeksiyon malzemelerinin paylaşılmasıdır. Bu yöntem dünya genelinde hepatit C bulaşmasının ana kaynağıdır. Çok küçük miktarda kanla bile bulaşma gerçekleşebilir. Filtre, kaşık, su gibi diğer malzemelerin paylaşımı da risklidir.
Kan ve kan ürünleri yoluyla bulaşma 1992 öncesi yapılan transfüzyonlarda önemli bir kaynak olmuştur. Günümüzde gelişmiş kan tarama sistemleri sayesinde bu yolla bulaşma çok nadirdir; ancak hâlâ minimal bir risk vardır. Organ ve doku nakli, kemik iliği nakli yoluyla bulaşma da çok nadir olarak görülebilir.
Sağlık hizmetlerinde yetersiz sterilizasyon önemli bir bulaşma yoludur. Tekrar kullanılan iğneler, yetersiz sterilize edilen tıbbi aletler (özellikle endoskoplar, cerrahi aletler), kontamine multi-doz şişeler gibi durumlar bulaşmaya yol açabilir. Bu durum özellikle bazı ülkelerde önemli bir sorundur. Diyaliz ünitelerinde sterilizasyon kurallarına uyulmazsa bulaşma riski vardır; modern diyaliz ünitelerinde sıkı kurallarla bu risk minimize edilmiştir.
Steril olmayan dövme, piercing, akupunktur ve kozmetik işlemler bulaşma kaynağı olabilir. Manikür-pedikür aletleri, jilet, tıraş bıçakları, diş fırçaları gibi kanla kontamine olabilecek kişisel malzemelerin paylaşımı bulaşma yaratabilir. Bu nedenle bu tür malzemelerin kişisel kullanılması önemlidir.
Anneden bebeğe geçiş (vertikal geçiş) yaklaşık yüzde beş oranında gerçekleşir. Anne HCV pozitif ise gebelik veya doğum sırasında bebeğe virüs geçebilir. HIV ile koenfeksiyon varsa bu oran yükselir. Sezaryen veya normal doğum yöntemi vertikal geçiş riskini önemli ölçüde etkilemez. Emzirme genel olarak güvenli kabul edilir; ancak meme uçlarında çatlak veya kanama varsa geçici olarak emzirme kesilebilir.
Cinsel temas yoluyla bulaşma riski genel popülasyonda düşüktür; özellikle tek eşli heteroseksüel ilişkilerde minimum düzeydedir. Ancak çoklu partner, korunmasız anal cinsel ilişki, eşcinsel ilişki, HIV pozitiflik, cinsel yolla bulaşan diğer enfeksiyonlar, kanlı cinsel pratikler (özellikle "chemsex"), regl döneminde cinsel ilişki bulaşma riskini artırır.
Mesleki maruziyet sağlık personeli için bir risk yaratır. İğne batması, kesici aletler ile yaralanmalar, kan sıçraması sonrası bulaşma olabilir; ancak risk düşüktür (yaklaşık yüzde 1.8 iğne batması başına). Standart önlemler ve hızlı müdahale ile bu risk minimize edilir.
Önemli bir nokta, hepatit C günlük sosyal temasla bulaşmaz. El sıkışma, sarılma, öpüşme, aynı evde yaşama, aynı kapta yemek yeme, ortak tuvalet ve banyo kullanma, aynı havuza girme, hapşırma, öksürme ile bulaşma söz konusu değildir. HCV pozitif birey ile sosyal hayatta normal ilişkiler tamamen güvenlidir. Aynı evde yaşayan aile bireyleri jilet, diş fırçası, kişisel hijyen ürünleri gibi kanla kontamine olabilecek eşyaları paylaşmadıkları sürece risk taşımaz.
Akrabalık veya genetik geçiş yoktur. Hastalığın kendisi kalıtsal değildir; sadece anneden bebeğe geçiş (perinatal bulaşma) söz konusudur ve bu da düşük orandadır. HCV pozitif yakın akrabaların bulunması kişide otomatik olarak hastalık riski yaratmaz; aile bireyleri risk faktörü taşımıyorsa aynı genel popülasyon riski altındadır.
Çevresel etkenlerin (su, hava, yiyecek, sivrisinek) hepatit C bulaşmasında rolü yoktur. Bazı bölgelerdeki yüksek prevalans genellikle sağlık hizmetleri güvenliği, sosyo-ekonomik faktörler ve risk davranışlarıyla ilgilidir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Hepatit C'nin tanınması ve uygun zamanda tedavi edilmesi için bazı durumlarda mutlaka değerlendirme alınmalıdır. Hastalığın sıklıkla sessiz seyretmesi nedeniyle belirti bekleyerek değil, risk faktörleri değerlendirilerek tarama yapılmalıdır. Vücudunuzun verdiği sinyalleri görmezden gelmemek ve şüpheli durumlarda profesyonel destekten çekinmemek erken tanı için kritiktir.
Risk faktörleri taşıyan tüm bireyler bir kez en az HCV taraması yaptırmalıdır. Damar yoluyla madde kullanım öyküsü olanlar (geçmişte tek kez bile olsa), 1992 öncesi kan transfüzyonu veya organ nakli alanlar, pıhtılaşma faktörü konsantresi alanlar (hemofili gibi), diyalize giren hastalar, sağlık personeli (özellikle iğne batma riskini olan), HIV pozitif bireyler, hepatit B pozitif bireyler, mahkumlar veya mahkumiyet geçmişi olanlar, steril olmayan koşullarda dövme/piercing yaptıranlar, açıklanamayan karaciğer enzim yükselmesi olanlar, HCV pozitif anneden doğan bebekler, HCV pozitif kişiyle cinsel partner olanlar mutlaka taranmalıdır.
Bazı ülkelerde belirli yaş grupları (örneğin 1945-1965 doğumlular) için tarama önerilir. Türkiye'de bu yaş grubu için de tarama önerileri bulunmaktadır. Tüm gebe kadınlarda HCV taraması artık önerilmektedir.
Belirti olarak ortaya çıkan ve mutlaka değerlendirilmesi gereken durumlar şunlardır: açıklanamayan ve uzun süreli yorgunluk, halsizlik, enerji düşüklüğü; sağ üst karın bölgesinde sürekli rahatsızlık veya ağrı; göz ve ciltte sararma (sarılık); idrar renginde koyulaşma (çay rengi); dışkı renginde solukluk; karaciğer enzimlerinde (ALT, AST) yükseklik; karın bölgesinde dolgunluk, şişlik veya ele gelen kitle; ayaklarda ödem, karında sıvı toplanması.
Karaciğer dışı belirtiler de değerlendirilmelidir. Açıklanamayan eklem ağrıları, cilt belirtileri (özellikle lichen planus, porfiri cutanea tarda, krioglobülinemi belirtileri olan mor lekeler), açıklanamayan tiroid sorunları, böbrek belirtileri (idrarda protein, ödem), nörolojik belirtiler (uyuşma, karıncalanma) önemlidir.
Mesleki maruziyet durumunda (iğne batması, kesici alet yaralanması, kan veya vücut sıvılarıyla temas) derhal başvuru yapılmalı; kaynağın HCV durumu test edilmeli, gerektiğinde takip planlanmalıdır.
HCV pozitif tanılı hastaların düzenli takipte olması büyük önem taşır. Tedavi sonrası SVR elde edilse bile sirozu olan veya ileri fibrozu olan hastaların altı ayda bir karaciğer ultrasonu ve AFP ile karaciğer kanseri taraması yaptırmaları kritiktir. Tedavi planlanması, tedavi sırasında izlem, tedavi sonrası takip için enfeksiyon hastalıkları veya gastroenteroloji uzmanına başvurulmalıdır.
Aile bireylerinin (özellikle eş, çocuklar) HCV pozitif birey ile yakın temas durumlarında taranması önerilir. Cinsel partnerlerin de değerlendirilmesi tavsiye edilir. HCV pozitif anneden doğan bebeklerin 18 ay sonrasında veya daha erken HCV-RNA ile değerlendirilmesi yapılır.
Hepatit C tanısı olan kişilerin başka ilaç ve madde kullanım öyküsü olduğunda hekimini bilgilendirmesi önemlidir; pek çok ilaç ve madde karaciğerden geçer ve etkileşimler veya ek hasar yaratabilir. Alkol tüketimi hepatit C'yi olan hastalarda mutlaka kesilmelidir; alkol karaciğer hasarını ciddi şekilde artırır.
Son Değerlendirme
Hepatit C, modern tıbbın en parlak başarı hikâyelerinden biridir. Yirmi yıl önce kronik hepatit C tanısı alan hastalar tedavi başarısının düşük olduğu, uzun süreli ve yan etkili tedavilerle yıllarca uğraşmak zorundaydı. Bugün ise direkt etkili antiviral ilaçlar sayesinde sekiz on iki haftalık oral tedavi ile vakaların hemen hemen tamamı tam kür ile sonuçlanmaktadır. Bu nedenle hepatit C artık "tedavi edilebilen" ve hatta "şifa bulan" bir hastalık olarak kabul edilmektedir. Erken tanı, modern tedavi ve uygun takip ile pek çok hasta normal yaşamına devam edebilmektedir. Dünya Sağlık Örgütü 2030 yılına kadar hepatit C'nin halk sağlığı tehdidi olarak ortadan kaldırılmasını hedeflemektedir; bu hedef toplumsal tarama programları, tedaviye erişimin artırılması, önleyici stratejilerin yaygınlaştırılması ile gerçekleştirilebilir. Risk faktörleri taşıyan herkesin en az bir kez tarama yaptırması, hastalığın sessiz seyretmesi nedeniyle kritiktir. Erken tanı konulan ve tedavi alan hastalar siroz, karaciğer kanseri ve diğer ciddi komplikasyonlardan kaçınabilirler. Düzenli takip, eşlik eden hastalıkların yönetimi, alkol tüketiminin kesilmesi, hepatit A ve B aşılarının yaptırılması, sağlıklı yaşam tarzı önlemleri tedavi başarısını destekler. Sirozu olan hastaların tedavi sonrası bile karaciğer kanseri taramasını sürdürmesi büyük önem taşır. Önleyici stratejiler arasında damar yoluyla madde kullanımına yönelik harm reduction programları, güvenli enjeksiyon uygulamaları, kan ve organ taraması, sterilizasyon kurallarına uyum, güvenli cinsel yaşam yer alır. Hepatit C bulaşıcı bir hastalık olmakla birlikte günlük sosyal temasla bulaşmaz; bu bilgi hastaların sosyal damgalanma yaşamaması ve normal yaşam sürdürmesi için son derece önemlidir. Multidisipliner ekip yaklaşımı (enfeksiyon hastalıkları, gastroenteroloji, hepatoloji, eczacı, beslenme uzmanı, ruh sağlığı uzmanı, sosyal çalışmacı) optimum tedavi sonuçları için kritik öneme sahiptir. Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümü, hepatit C tanısı, tedavisi ve takibinde uzman ekibiyle hastalara destek sunar. Bu yolculukta yalnız olmadığınızı, deneyimli bir ekiple birlikte ilerlediğinizi unutmamak hem siz hem de yakınlarınız için önemli bir moral kaynağıdır. Erken tanı, doğru tedavi ve uzun süreli takip ile hepatit C günümüzde tedavi edilebilen ve şifa bulabilen bir hastalık haline gelmiştir.
Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.
