Hepatit aşıları, hepatit A ve hepatit B virüslerine karşı geliştirilmiş, küresel halk sağlığı başarısının önemli örnekleri arasında yer alan koruyucu aşılardır. Hepatit A aşısı 1990lı yıllarda, hepatit B aşısı ise 1981 yılında ilk plazma kaynaklı, 1986da ise rekombinant teknoloji ile geliştirilmiştir. Hepatit B aşısı insanlık tarihindeki ilk kanser aşısı olarak kabul edilir; çünkü kronik hepatit Bnin önlenmesi hepatoselüler karsinom riskini de belirgin şekilde azaltır. Türkiyede hepatit B aşısı 1998 yılından itibaren ulusal aşı takvimine dahil edilmiş ve hepatit B prevalansının yüzde 10 düzeyinden yüzde 2-4 düzeyine düşürülmesinde etkili olmuştur. Hepatit A aşısı 2012 yılında ulusal takvimde yer almıştır. ICD-10 sınıflamasında hepatit A B15, hepatit B B16 (akut), B18.1 (kronik) kodları ile tanımlanır. Dünya genelinde 290 milyon kişi kronik hepatit B taşıyıcısıdır ve yıllık 800 binin üzerinde ölüme yol açar. Hepatit A endemik bölgelerde çocuklarda yaygın geçirilen, gelişmiş ülkelerde ise erişkinde daha ciddi seyirli olabilen bir enfeksiyondur.
Hepatit C için aktif aşı henüz mevcut değildir; etkili direkt etkili antiviraller ile kür sağlanabilmektedir. Hepatit D aşısı yoktur ancak hepatit B aşısı koruyucudur (HDV HBV varlığında çoğalır).
Hepatit Aşıları Nedir?
Hepatit B Aşısı
Hepatit B aşısı rekombinant DNA teknolojisi ile maya hücrelerinde (Saccharomyces cerevisiae) üretilen yüzey antijeni (HBsAg) içeren inaktif bir aşıdır. Aluminyum hidroksit adjuvanlı klasik aşılar ve yeni nesil CpG adjuvanlı (Heplisav-B) aşılar mevcuttur. Klasik şema 0, 1 ve 6 aylarda 3 doz IM uygulanır; alternatif şemalar (0, 1, 2, 12 ay; hızlı 0, 7, 21 gün, 12 ay) da kullanılır. Heplisav-B sadece 2 doz (0 ve 1 ay) gerektirir.
Hepatit A Aşısı
Hepatit A aşısı, formaldehid ile inaktive edilmiş hepatit A virüsü içeren inaktif bir aşıdır. İki doz (0 ve 6-18 ay) IM uygulanır. Tek doz uygulamada bile %95 üzeri seroprotection sağlar.
Kombine Hepatit A+B Aşısı (Twinrix)
Aynı anda her iki hepatite karşı koruma sağlar. Yetişkinde 0, 1, 6 ay şemada 3 doz.
Patofizyolojik olarak hepatit B aşısı sonrası organizma anti-HBs (yüzey antikoru) üretir; 10 mIU/mL ve üzeri koruyucu titre kabul edilir, 100 mIU/mL ve üzeri uzun süreli koruma sağlar. Hepatit A aşısı sonrası anti-HAV IgG antikorları gelişir ve uzun süreli (en az 25 yıl) koruma sağlar. Aşı sonrası bağışıklık hem humoral (antikor) hem de hücresel (T-hücre belleği) immün yanıtla aracılanır; antikor titresi zamanla düşse bile bellek yanıtı korumayı sürdürür.
Hepatit Aşıları Endikasyonları (Kimlere Yapılır?)
Hepatit B Aşısı Endikasyonları
- Tüm yenidoğanlar: Doğumdan sonra ilk 24 saat içinde 1. doz, sonra 1. ve 6. ayda.
- Aşılanmamış tüm bireyler: Yaş sınırı yok, tüm yetişkinlerde tarama ve tamamlama.
- Sağlık çalışanları: Mesleki maruziyet riski.
- Hemodiyaliz hastaları: Yüksek doz (40 mcg) 4 doz şeması.
- Kronik karaciğer hastaları: Hepatit C, alkol, NAFLD.
- HIV pozitif hastalar: 4 doz yüksek doz şeması.
- İmmünsüprese hastalar: Organ nakli alıcıları, kemoterapi.
- Diyabetes mellitus: 60 yaş altında önerilir.
- Cinsel yolla bulaşan hastalık riski olanlar: Çoklu cinsel partner, MSM, ticari seks işçileri.
- İğne paylaşan IV ilaç kullanıcıları.
- Aile içinde HBV pozitif kişi olanlar.
- Hapishane sakinleri.
- HBV endemik bölgeye seyahat edenler.
- Anti-HBc pozitif anneden doğan bebek (HBIG + aşı).
Hepatit A Aşısı Endikasyonları
- Çocukluk aşı takvimi: 18 ve 24 ayda 2 doz.
- Hepatit A endemik bölgeye seyahat edenler.
- Kronik karaciğer hastaları: Hepatit B, hepatit C, sirozda fulminan riskini önler.
- Erkeklerle seks yapan erkekler (MSM).
- IV ilaç kullanıcıları.
- Pıhtılaşma faktörü konsantresi alan hastalar.
- Hepatit A salgın bölgesinde yaşayanlar.
- Çocuk bakım merkezi çalışanları.
- Gıda hizmeti sektöründe çalışanlar.
- Kanalizasyon çalışanları.
- Hayvan ile çalışan kişiler (laboratuvar HAV).
- Postekspozyon profilaksi: Maruziyet sonrası 14 gün içinde aşı.
Hepatit Enfeksiyonu Belirtileri (Aşı ile Önlenebilen)
Akut Hepatit B
- İnkübasyon dönemi: 60-150 gün.
- Çoğunlukla asemptomatik (özellikle çocuklar %90, yetişkin %30-50).
- Halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kusma.
- Sağ üst kadran ağrısı.
- Sarılık, koyu idrar, açık renk dışkı.
- Hafif ateş, eklem ağrısı.
- Döküntü (serum hastalığı benzeri).
- Karaciğer enzim yüksekliği (ALT 1000 IU/L üzeri).
- Akut karaciğer yetmezliği (%1, fulminan).
Kronik Hepatit B
- Çoğunlukla asemptomatik.
- İlerleyen dönemde halsizlik, halsizlik, kilo kaybı.
- Siroz aşamasında ödem, asit, varis kanaması, sarılık.
- Hepatoselüler karsinom riski (yıllık %2-5).
Hepatit A
- İnkübasyon dönemi: 15-50 gün.
- Çocuklarda genellikle hafif veya asemptomatik.
- Yetişkinde halsizlik, ateş, bulantı, kusma, karın ağrısı.
- Sarılık (%70 yetişkin), koyu idrar, açık renk dışkı.
- Kaşıntı.
- Karaciğer enzim yüksekliği.
- Fulminan hepatik yetmezlik (yaşlılarda %1-2).
- Genellikle 2-6 hafta içinde tam iyileşme.
- Kronikleşmez.
Anneden Bebeğe HBV Geçişi
- HBeAg pozitif annenin bebeğinde aşılama olmazsa %90 kronik HBV gelişir.
- HBsAg pozitif anne bebeklerinde doğum sonrası 12 saat içinde HBIG + aşı zorunlu.
Tanı Yöntemleri (Aşı Yanıtı ve Hepatit Tanısı)
Aşı Öncesi ve Sonrası Testler
- HBsAg: Aktif HBV enfeksiyonu varlığı.
- Anti-HBs: Aşı veya geçirilmiş enfeksiyon sonrası bağışıklık.
- Anti-HBc: Geçmiş veya aktif enfeksiyon (aşı sonrası negatif kalır).
- Anti-HBs titresi: 10 mIU/mL üzeri koruyucu, 100 mIU/mL üzeri optimal.
- Anti-HAV IgG: Geçirilmiş enfeksiyon veya aşı bağışıklığı.
- Anti-HAV IgM: Akut enfeksiyon.
Aşı Yanıtsızlığı Tanımı
- Anti-HBs 10 mIU/mL altı: Aşı sonrası 1-2 ay içinde, yanıtsız.
- Yanıtsızlık nedenleri: İleri yaş, obezite, sigara, immünsüpresyon, kronik hastalık.
- Tedavi: Ek aşı dozu veya yeniden 3 doz şema.
Hepatit B Aşı Şemaları
- Standart yetişkin: 0, 1, 6 ay, 20 mcg IM (deltoid).
- Hemodiyaliz: 40 mcg, 0, 1, 2, 6 ay (4 doz, yüksek doz).
- Yenidoğan: 5-10 mcg, doğumda + 1, 6 ay.
- Hızlı şema: 0, 7, 21 gün + 12 ay (seyahat öncesi).
- Heplisav-B: 0 ve 1 ay (sadece 2 doz).
Hepatit A Aşı Şemaları
- Çocuk: 18 ay + 24 ay (2 doz).
- Yetişkin: 0 ve 6-18 ay (2 doz).
- Postekspozyon: 14 gün içinde tek doz (1-40 yaş).
Aşı Sonrası Antikor Testi Endikasyonları
- Sağlık çalışanları, hemodiyaliz, HIV pozitif, kronik karaciğer hastaları, kemoterapi alacak hastalar.
- Aşı tamamlandıktan 1-2 ay sonra anti-HBs ölçülür.
- Yanıtsızlarda yeniden aşı uygulanır.
Ayırıcı Tanı (Hepatit Aşılarının Etkisinin Karıştığı Durumlar)
- HBV aşı kontrendikasyonları: Maya alerjisi, ciddi anaflaktik reaksiyon öyküsü.
- Aktif HBV enfeksiyonu: HBsAg pozitif kişide aşı koruyucu değildir, antiviral tedavi gerekli.
- Önceden anti-HBc pozitif (geçirilmiş) kişiler: Aşıya gerek olmayabilir.
- Yan etkiler: Lokal ağrı, ateş, halsizlik, kas ağrısı.
- Anaflaksi: Çok nadir, doz başına 1/600.000.
- Otoimmün reaksiyonlar: Çok nadir bildirim (ilişki kanıtlanmamış).
- Diğer hepatitler: Hepatit C, D, E için aşı yok (HCV için aşı geliştirme aşamasında).
- İlaç ve toksin kaynaklı hepatit: Parasetamol, alkol.
- Otoimmün hepatit: ANA, anti-SMA, anti-LKM-1 pozitif.
- Wilson hastalığı, hemokromatoz: Genetik karaciğer hastalıkları.
- Non-alkolik yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD).
- Sıtma, dengue, riketsiyoz: Sistemik viral/paraziter ateşli hastalıklar.
- Aşı sonrası geçici HBsAg pozitifliği: 1-2 hafta yanlış pozitif olabilir (aşı içeriği).
yaklaşımları (Hepatit Aşılaması Yönetimi)
Standart Aşılama
- Hepatit B yetişkin: 20 mcg HBsAg, IM deltoid, 0-1-6 ay.
- Hepatit A yetişkin: 1440 ELU/mL, IM deltoid, 0-6 ay.
- Kombine A+B: 720 ELU + 20 mcg, IM deltoid, 0-1-6 ay.
Yenidoğan Yönetimi
- HBsAg negatif anne bebeği: Aşı 0-1-6 ay (gerekirse doğumda + 6-9 ay).
- HBsAg pozitif anne bebeği: HBIG 0.5 mL IM + aşı doğumda 12 saat içinde + 1, 6 ay aşı; 9-12. ayda anti-HBs ve HBsAg kontrolü.
- HBeAg pozitif anne: Üçüncü trimesterde tenofovir tedavisi.
Postekspozyon Profilaksi (HBV)
- Aşılı, anti-HBs pozitif: Ek tedavi gerekmez.
- Aşılı, anti-HBs bilinmiyor: Anti-HBs ölç; düşükse HBIG 0.06 mL/kg + aşı.
- Aşılanmamış: HBIG + aşı serisi başlat.
- Pencere süresi: 24 saat içinde optimal, 7 gün içinde kabul edilebilir.
Postekspozyon Profilaksi (HAV)
- Maruziyet sonrası 14 gün içinde: 1-40 yaş arası tek doz aşı, 40 yaş üstü ve immünsüprese hastalarda IG eklenir.
Aşı Yanıtsızlığında Yaklaşım
- 3 doz sonrası anti-HBs 10 mIU/mL altı: Yeniden 3 doz şema veya tek doz revaksinasyon ardından kontrol.
- Çift doz: 40 mcg HBsAg ile yeniden başlama.
- Heplisav-B: Yanıtsız hastalarda CpG adjuvanlı aşı.
- İmmünsüprese hasta: Çift doz, daha sık takip.
Booster Doz
- Sağlık çalışanları: Periyodik anti-HBs takibi; titre düşerse rapel.
- Hemodiyaliz: Yıllık anti-HBs ölçümü, 10 mIU/mL altında rapel.
- İmmünsüprese: Bireysel değerlendirme.
- Genel populasyon: Rutin rapel önerilmemektedir.
Komplikasyonlar (Aşı Yapılmamasının Sonuçları)
- Akut HBV enfeksiyonu: Çocukta %90 kronikleşme, yetişkinde %5-10.
- Kronik HBV: Siroz, hepatoselüler karsinoma riski.
- Fulminan hepatit: %1, mortalite yüksek.
- Anneden bebeğe geçiş: Aşı olmazsa %90 kronikleşme.
- HBV reaktivasyonu: İmmünsüpresif tedavi sırasında.
- Hepatit D koenfeksiyonu: HBV varlığında HDV ile birlikte daha şiddetli.
- Kronik karaciğer hastalarında HAV ile fulminan hepatit.
- HAV salgın: Toplu bakım kurumlarında, çocuk bakım merkezlerinde.
- İş gücü kaybı: HAV yetişkinde 1-3 ay iş göremezlik.
- HCV koenfeksiyonu: Daha hızlı progresyon.
- Aşı yan etkileri (nadir): Anaflaksi, lokal reaksiyon, ateş.
- Pasif aktif immünizasyon başarısızlığı: HBV pozitif anne bebeklerinde aşı + HBIG yapılmazsa.
- Mortalite: Kronik HBV ile yıllık 800 bin küresel ölüm.
Korunma Yolları
- Doğumdan sonra ilk 24 saat HBV aşısı.
- Çocukluk aşı takvimine uyum.
- HBsAg pozitif anne bebeklerinde HBIG + aşı.
- Aşılanmamış yetişkinlerin tamamlanması.
- Sağlık çalışanları için zorunlu aşılama.
- Hemodiyaliz ünitesi standartları.
- Güvenli cinsel davranış: Kondom kullanımı.
- İğne paylaşımının önlenmesi.
- Steril dövme ve piercing uygulamaları.
- Kan bağışı taraması.
- Tıbbi cihazların sterilizasyonu.
- Anneden bebeğe geçişin önlenmesi: Üçüncü trimesterde tenofovir.
- Hepatit A için gıda ve su hijyeni: El yıkama, pastörize süt.
- Endemik bölge seyahati öncesi aşılama.
- Kronik karaciğer hastalarında HAV ve HBV aşılaması.
- Aşı stoklarının soğuk zincirinde tutulması.
- Toplum eğitimi ve farkındalık.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Aşı durumu bilinmeyen yetişkinler.
- HBV maruziyeti (cinsel temas, iğne batması) sonrası 24 saat içinde.
- HAV maruziyeti (kontamine gıda, salgın) sonrası 14 gün içinde.
- Sağlık çalışanı olmak ve aşı serisi tamamlanmamış olmak.
- Hemodiyaliz başlanacak hastalar.
- Kemoterapi veya immünsüpresif tedavi öncesi tarama.
- Organ veya kemik iliği nakli öncesi.
- Kronik karaciğer hastalığı tanısı (hepatit C, NAFLD, alkol).
- HIV pozitif kişilerde aşılama planlaması.
- Gebelik öncesi tarama (HBsAg, anti-HBs).
- HBsAg pozitif anneden doğan bebek (ilk 12 saat).
- HBV endemik bölge seyahati öncesi.
- Aşılama sonrası ciddi reaksiyon.
- Aşı sonrası anti-HBs negatif (yanıtsızlık).
- HBsAg pozitif kişilerin aile bireyleri.
Değerlendirme
Bilgilendirme: Bu makalede yer alan içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesi, tanı veya tedavinin yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için mutlaka bir uzman hekime danışınız.
Hepatit aşıları, küresel halk sağlığının en başarılı uygulamalarından biri olup hepatit B aşısı insanlık tarihinin ilk kanser önleyici aşısı kabul edilmektedir. Hepatit B ve A aşılarının yaygın kullanımı, hepatit prevalansını, kronikleşmeyi, sirozu ve hepatoselüler karsinomu önemli ölçüde azaltmıştır. Ulusal aşı takvimine uyum, riskli grupların aşılanması, anneden bebeğe geçişin önlenmesi ve postekspozyon profilaksi gibi koruyucu stratejiler bu başarının temel taşlarıdır. Hepatit aşılarının güvenliği yıllar içinde milyonlarca dozun uygulanmasıyla kanıtlanmıştır. Koru Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları bölümünde uzman hekimlerimiz, hepatit aşılaması ve önleme programları konusunda kapsamlı danışmanlık hizmeti sunmakta, riskli grupları belirlemekte, postekspozyon profilaksi yönetmekte ve aşı yanıtsızlığı durumunda alternatif şemalar uygulamaktadır. Aşı sonrası antikor takibi, kronik hepatit B ve C tedavisi ve maruziyet sonrası danışmanlık ile hastalarımıza modern bir hepatit yönetimi sunmaktayız.
