Göz yaralanması (oküler travma), gözün herhangi bir yapısını (kornea, sklera, kapaklar, konjonktiva, lens, vitreus, retina, optik sinir, ekstraoküler kaslar, orbital kemikler) etkileyen mekanik, kimyasal, termal veya radyasyon kaynaklı hasarı kapsayan geniş bir kategoridir. Görme kayıplarının önemli nedenlerinden biridir; dünya genelinde tek taraflı körlüğün önde gelen önlenebilir nedeni. Erkek/kadın oranı 4:1; vakaların çoğu önlenebilir (koruyucu gözlük, iş güvenliği, çocuk gözetimi).
Göz yaralanması sınıflandırması (BETT - Birmingham Eye Trauma Terminology): kapalı glob yaralanması (kontüzyon, lameller laserasyon, yüzeyel yabancı cisim - göz duvarı tam kalınlığında yırtık YOK), açık glob yaralanması (rüptür - künt travma sonrası tam kalınlık yırtık; laserasyon - keskin cisim sonrası kesi; penetran - giriş yarası, yabancı cisim içeride; perforan - giriş ve çıkış yarası; intraoküler yabancı cisim - IOFB). Açık glob yaralanması cerrahi aciliyet - 24 saat içinde primer kapama, geniş spektrum antibiyotik (endoftalmi önleme).
Kimlerde Görülür?
Göz yaralanması her yaşta görülebilir; risk gruplarında belirgin daha sık.
Yüksek risk grupları:
- Erkekler (kadın oranı 4:1 - meslek, spor, kavga, savaş)
- Çocuklar (özellikle 5-14 yaş - oyun, spor, koruyucu olmadan keskin cisim kullanımı)
- Çalışanlar (inşaat, kaynak, metal işleme, marangozluk, taş işleme, kimya, tarım - koruyucu gözlük takmama riski)
- Sporcular (basketbol, raket sporları - squash, tenis; futbol, hokey, beyzbol, paintball, savaş sanatları)
- Trafik kazası mağdurları (özellikle emniyet kemeri-airbag kullanmayan)
Diğer risk faktörleri: askeri-savaş ortamı (patlama, şarapnel), şiddet (yumruk, bıçak, ateşli silah), pirotekni-havai fişek (özellikle bayram dönemleri), kimyasal madde kullanımı (temizlik, sanayi - alkali daha yıkıcı, asit), termal (kaynak ışını, ev yangını, sıcak sıvı sıçraması), UV maruziyeti (yüksek dağlar - kar körlüğü; kaynak ışını - solar keratit), evcil hayvan saldırıları (özellikle kedi-köpek pençesi - çocukta yaygın), ev kazaları (yaşlılarda - düşme, çarpma; çocukta - oyuncak, kalem, makas), kontakt lens kullanımı (uygunsuz - infeksiyon riski), gözlük kırığı (özellikle plastik olmayan, eski). Geçmiş göz cerrahisi (LASIK, katarakt) ileri travmaya karşı zayıf alan oluşturabilir.
Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Göz yaralanması semptomları yaralanma tipine, yerine ve şiddetine göre büyük değişkenlik gösterir.
Genel semptomlar:
- Göz ağrısı (yaygın - keskin, batma, zonklama), ışığa hassasiyet (fotofobi)
- Görme kaybı veya bulanıklığı (basit hasarda hafiften, açık globda ileri ileri)
- Çift görme (diplopi - ekstraoküler kas-orbital duvar yaralanması)
- Göz yaşarması (epifora), aşırı kapaklanma (blefarospazm)
- Yabancı cisim hissi
- Kanlanma (konjonktival hiperemi), göz kapağı şişliği-ekimoz ("morarmış göz")
- Gözün açılamaması, görme alanı defekti
Spesifik bulgular:
- Korneal abrazyon (yüzeysel sıyrık - ileri ağrı, fotofobi, yaşarma, yabancı cisim hissi, floresein boya pozitif)
- Kornea-sklera laserasyonu (tam kalınlık - peaked pupil, iris prolapsusu, intraoküler içerik dışarda, ileri görme kaybı - açık glob yaralanması)
- Hifema (ön kamarada kan birikimi - ileri ağrı, görme kaybı, fotofobi, sıvı seviyesi)
- Vitreus kanaması (görmede ileri azalma, "siyah noktalar/gölgeler")
- Retinal yırtık-dekolman (ışık çakmaları - fotopsi, uçuşmalar, "perde inmesi" gibi görme alanı kaybı)
- Lens dislokasyonu (görme bulanıklığı, iridodonez - iris titreşmesi)
- Orbital kırık (özellikle blowout - alt göz çukur tabanı; çift görme yukarı bakışta, enoftalmi - göz çukuruna girme, infraorbital uyuşma, ciltaltı amfizem)
- Yanıkı yaralanma - kimyasal (alkali - daha derin penetrasyon, asit - daha yüzeysel), termal (kaynak ışını, UV - kar körlüğü, solar keratit - 6-12 saat sonra bilateral, kuru kum)
- Optik sinir hasarı (görme alanı defekti, renkli görme bozukluğu, afferent pupiller defekt - Marcus-Gunn)
Alarm bulguları (açık glob - acil): peaked-tear-shape pupil, iris prolapsusu, koyu doku dışında (uveal doku), ön kamara derinliğinde azalma, hipotoni, kanama, görme keskinliğinde ileri ileri azalma, intraoküler yabancı cisim öyküsü (özellikle metal-çekiç darbesi, kaynak iş kazası, patlama).
Tanı Nasıl Konulur?
Klinik öykü + detaylı oftalmolojik muayene + gerekirse görüntüleme.
Klinik değerlendirme: yaralanmanın mekanizması (künt-keskin), yaralanma anı (cisim hızı, geliş yönü), yabancı cisim varlığı şüphesi (metal, ahşap - mıknatıs çekiş, infeksiyon - vejetal madde fungal infeksiyon riski), kimyasal-termal etken, son tetanos aşısı, kontakt lens kullanımı, oftalmik öykü (önceki cerrahi, ametropi, glokom), genel sağlık (koagülopati, antikoagülan), iş-spor-kazanın detayı, "Çekiç ile metale vurma" özellikle sorgulanmalı (IOFB yüksek riski).
Muayene (titiz - manipülasyondan kaçınma açık glob şüphesinde): görme keskinliği (her iki göz - ışık algılama da değerli bilgi), pupil yanıtları (rölatif afferent pupiller defekt - RAPD - optik sinir veya retinal hasar), göz hareketleri (ekstraoküler kas, blowout kırığı), göz kapakları (laserasyon, yabancı cisim, kanal kanaliküler yaralanma), konjonktiva-sklera (laserasyon, kanama, yabancı cisim), kornea (floresein boya - abrazyon, ülser, lameller laserasyon; ışık reflesi), ön kamara (hifema, hipopion, derinlik - sığlaşma), iris-pupil (şekil, defekt, dializ), lens (saydamlık, dislokasyon), fundus muayenesi (göz dibi - vitreus, retina - dilate edilmiş muayene - açık glob şüphesi yoksa).
İleri muayene: yarıklı lamba (biyomikroskopi - ön segment detayı, floresein boya), göz içi basıncı ölçümü (Schiotz veya non-kontakt tonometri - açık globda KONTRENDİKE - dış basınç içeriği daha fazla dışarı atar), B-mod ultrasonografi (vitreus, retina değerlendirmesi - açık globda dikkatli), gonyoskopi (ön kamara açısı).
Görüntüleme: BT (CT - orbital - kemik kırığı, intraoküler yabancı cisim - özellikle metal; en duyarlı IOFB için), MR (MR - YABANCI CİSİM METAL ŞÜPHESİ VARSA KONTRENDİKE - mıknatıslık), göz USG (vitreus, retina), göz dibi anjiyografi (özel durumlarda), OCT (makula değerlendirme).
Laboratuvar: tam kan sayımı (koagülopati, anemi - ciddi yaralanma), koagülasyon, kan grubu (cerrahi gerekirse), hCG (gebe), antikoagülan kullanımı.
Ayırıcı tanı: medikal kornea ülseri (mikrobiyal keratit, herpetik), akut glokom atağı, üveit, retinal dekolman (travmasız), endoftalmi (cerrahi sonrası, endojen).
Tedavi Süreci Nasıl İşler?
Yaralanma tipine, glob bütünlüğüne, ek yaralanmalara göre yaklaşım belirlenir. İlk müdahale - "öncelikle zarar verme":
İlk yardım:
- Açık glob şüphesi varsa: göze BASINÇ UYGULAMA-YIKAMA-İLAÇ DAMLATMA YAPILMAZ; sert plastik veya bardak ile koruyucu kapak (göze değdirmeden), kusma-ıkınmadan kaçınma, antiemetik (kusma intraoküler basınç artışı), NPO (cerrahi olası), acil oftalmik konsültasyon
- Kimyasal yaralanma: derhal bol su veya salin ile irrigasyon (15-30 dakika kesintisiz - hastane öncesi ve hastanede), Morgan lens veya IV serum hattı ile irrigasyon, kontakt lens çıkarma, pH ölçüm-nötralizasyon (pH normal değer 7.0-7.4 olana kadar)
- Yabancı cisim - özellikle batmış (saplanmış): çıkarmaya çalışma yasak, sabitleme (bardak ile koruma), acil değerlendirme
- Korneal abrazyon-yüzeysel: topikal antibiyotik damla-pomad (siprofloksasin, moksifloksasin), siklopleji (homatropin, atropin - ağrı için), oral analjezik, gözü ovuşturmama, kontakt lens kullanmama
- Üzme: bandaj göze ağrı/abrazyon için artık önerilmiyor (infeksiyon riski - özellikle kontakt lens kullanıcı, vejetal travma)
Açık glob yaralanması tedavisi: cerrahi primer kapama (24 saat içinde - oftalmoloji uzmanı), genel anestezi, geniş spektrum sistemik antibiyotik (vankomisin + seftazidim veya florokinolon - intraoküler ulaşım), tetanos profilaksisi, antiemetik, antianksiyolitik, intravenöz steroid (tartışmalı), oral atropin (ağrı), intraoküler yabancı cisim varsa çıkarma (vitrektomi gerekebilir). Endoftalmi izlem (sık intraoküler antibiyotik gerekir).
Hifema tedavisi: yatak istirahatı (yarı yatık, baş yüksek), aktivite kısıtlama, göz kapatma, topikal siklopleji + steroid, intraoküler basınç izlemi (ikincil glokom riski), aminokaproik asit (tekrar kanama önleme - tartışmalı), cerrahi (büyük hifema, yüksek basınç, korneal kan boyama, orak hücre anemisi).
Korneal abrazyon: topikal antibiyotik + siklopleji + analjezik (oral), 24-48 saat takip (iyileşme genellikle hızlı), genellikle tam iyileşme.
Orbital kırık tedavisi: çoğu konservatif (ödem azaltma - başı yüksek, soğuk kompres, antibiyotik), buruna basınç-üfürmeden kaçınma (subkutan amfizem önleme), cerrahi endikasyonları: ileri ileri çift görme, fonksiyonel kısıtlılık, ileri enoftalmi (>2 mm), büyük defekt, sıkışmış kas-yumuşak doku (özellikle çocukta - acil).
Kimyasal yanık tedavisi: ileri irrigasyon (15-30 dakika - alkali daha uzun), pH dengeleme, topikal steroid (inflamasyon - dikkatli, kornea erimesi riski), topikal antibiyotik, askorbik asit-sitrat (kollajen sentezi, kollajenaz inhibisyon), siklopleji, amniyotik membran transplantasyonu (ciddi vakada), uzun süreli takip (limbal stem hücre yetmezliği).
İntraoküler yabancı cisim: cerrahi çıkarma (vitrektomi), geniş spektrum antibiyotik (intraoküler - vankomisin + amikasin/seftazidim), endoftalmi izlem.
Endoftalmi (travma sonrası 7 gün içinde): acil intravitreal antibiyotik (vankomisin + amikasin/seftazidim), kültür için aspirasyon, vitrektomi, sistemik antibiyotik.
Komplikasyonlar Nelerdir?
Kalıcı görme kaybı veya körlük (özellikle açık glob, optik sinir hasarı, geç başvuru), endoftalmi (göz içi infeksiyon - ciddi, görme kaybı yapabilir), travmatik katarakt, retinal dekolman, vitreus kanaması, glokom (travmatik - ön kamara açı resesi), kornea skarı-bulanıklığı, kalıcı astigmatizm, sempatik oftalmi (karşı sağlam gözde otoimmün üveit - açık globda nadir ama ileri, %0.1-1), enoftalmi, kalıcı çift görme (ekstraoküler kas hasarı), göz kapağı-kanaliküler yaralanma (gözyaşı drenajı bozukluğu, ektropion, entropion), göz protezi ihtiyacı (enükleasyon), psikososyal etki (kozmetik, depresyon), göz yaralanmasına bağlı kafa-yüz ek yaralanma, infeksiyon (özellikle vejetal madde - fungal). Trafik-iş kazası ek yaralanmaları (kafa travması, akciğer, omurga).
Risk Faktörleri ve Korunma
Göz yaralanması travmatik bir olaydır - bulaşıcı değildir; infeksiyon eklenirse o infeksiyonun bulaşıcılığı söz konusu.
Risk grupları ve nedenler: iş kazaları (kaynak, metal işleme, marangozluk, taş - kaynak ışını-yabancı cisim-kimyasal), ev kazaları (temizlik kimyasalı, çocuk-oyuncak, kalem-makas, mobilya köşesi), spor yaralanması (raket, top, parmak, paintball, savaş sanatları), trafik kazası (özellikle camlardan), şiddet (yumruk, bıçak, ateşli silah), savaş-patlama (asker, sivil, şarapnel), pirotekni (havai fişek), kimyasal (alkali daha yıkıcı - amonyak, NaOH, kireç, sement, çamaşır suyu; asit - akü, sülfürik asit), UV-termal (kaynak, kar körlüğü, ev yangını), hayvan saldırısı (kedi-köpek pençesi, kuş gagası), kontakt lens komplikasyonları (yanlış kullanım, kirli solüsyon - mikrobial keratit).
Korunma (önemli - göz yaralanmalarının çoğu önlenebilir): koruyucu gözlük kullanımı (iş yerinde, sporda, ev tamiratında - kalın polikarbonat, yan korumalı), iş güvenliği eğitimi-mevzuatı, çocuk gözetimi (oyun, oyuncak güvenliği, ateşli silah-keskin cisim erişimi engelleme, havai fişek yasakları), spor koruma (basketbol-raket sporlarında koruyucu gözlük, hokey-paintballda yüz maskesi), trafik güvenliği (emniyet kemeri, airbag), kimyasal madde kullanımında koruyucu (gözlük + eldiven), kontakt lens hijyeni, gözlük cam kırığı önleme (polikarbonat - kırılmaz), askeri-savaş ortamında koruyucu donanım, pirotekni kullanmama veya profesyonel kontrol.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Acil servise (oftalmoloji acil) derhal: göze gelen darbe sonrası ileri ağrı, görme kaybı-azalması, çift görme, kanama, deforme pupil, dışarı çıkmış doku şüphesi, açık yarık-laserasyon, intraoküler yabancı cisim şüphesi (özellikle "metal-çekiç" gibi yüksek hızlı çarpma), kimyasal madde sıçraması (su ile yıkadıktan sonra mutlaka hastane), saplanmış cisim, ışığa hassasiyet + ileri ağrı, ışık çakmaları-uçuşmalar-perde inmesi (retinal yırtık-dekolman), şiddet sonrası göz yaralanması, kaynak işi sonrası 6-12 saat sonra başlayan ileri ağrı + fotofobi (UV keratit).
Poliklinik: küçük korneal abrazyon (mutlaka değerlendirme - infeksiyon önleme), kontakt lens kullanıcısı + ağrı-kızarıklık (mikrobiyal keratit ekartasyon), tekrarlayan ağrılı atak (rekürren erozyon), uzun süreli iyileşmeyen yaralanma, son göz cerrahisi sonrası travma. Koru Hastanesi Göz Hastalıkları, Acil Servis, Beyin Cerrahisi, Plastik Cerrahisi (ağır multiple travma için) bölümleri hizmet vermektedir.
Son Değerlendirme
Göz yaralanması önlenebilir körlük nedenlerinin başında gelir. Erken tanı ve uygun müdahale görme korunmasında kritik. Açık glob yaralanmasında cerrahi aciliyet (24 saat içinde primer kapama, geniş spektrum antibiyotik). Kimyasal yanıkta derhal ileri irrigasyon (15-30 dakika). Çocukta ve iş kazalarında ileri orantısız - koruyucu gözlük kullanımı en etkili önleme. Hifema, retinal dekolman, intraoküler yabancı cisim atlanırsa kalıcı görme kaybı yapar. Yaralanma sonrası göze BASTIRMA-OVUŞTURMA-YIKAMA (kimyasal hariç)-ÇIKARMAYA ÇALIŞMA YAPILMAZ. Tetanos profilaksisi unutulmamalı. Koru Hastanesi Göz Hastalıkları bölümümüzdeki uzmanlarımızla görüşebilirsiniz.
Bilgilendirme: Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; doktor muayenesi, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili kararlar için bir uzman hekime danışın.